Zbulimi i një kronike botërore të panjohur më parë në Manastirin e Shën Katerinës në Sinai përfaqëson një zhvillim të jashtëzakonshëm për studimet e Antikitetit të Vonë dhe të Mesjetës së Hershme. Dorëshkrimi, i cili daton nga shekulli XIII dhe është shkruar në gjuhën arabe, rezulton të jetë një përkthim i plotë i një kronike universale të krishterë, të hartuar fillimisht rreth viteve 712–713 pas Krishtit në gjuhën siriake-arame. Teksti origjinal nuk ka mbijetuar, duke e bërë këtë përkthim dëshminë e vetme të një vepre të humbur.
Zbulimi u realizua nga historiani i Mesjetës Adrian Pirtea (Akademia Austriake e Shkencave), gjatë analizës së dorëshkrimeve tashmë të digjitalizuara të manastirit. Gjetjet paraprake janë publikuar në revistën shkencore Medieval Worlds, duke e vendosur kronikën menjëherë në qendër të debatit akademik.
Natyrë dhe përmbajtje e burimit
Vepra, e emërtuar nga studiuesit “Kronika Maronite e vitit 713”, përbëhet nga rreth 70 faqe dhe ndjek modelin klasik të kronikave universale të krishtera: rrëfimi i historisë së njerëzimit nga krijimi i botës (Adami) deri te koha e autorit. Megjithatë, rëndësia e saj qëndron jo në strukturën tradicionale, por në perspektivën specifike komunitare dhe kohore që ofron.
Teksti është hartuar brenda një mjedisi siriak-të krishterë, i lidhur fillimisht me Kostandinopojën, por që gjatë shekullit VII u përfshi në konflikte të thella teologjike me Kishën Bizantine. Autori anonim, me shumë gjasë pjesëtar i komunitetit maronit, reflekton në mënyrë të ndërgjegjshme tensionet fetare, politike dhe identitare të epokës së tij.
Vlera historiografike
Nga pikëpamja historiografike, kronika përfaqëson një nga burimet më të hershme të krishtera që trajton zgjerimin e hershëm të botës arabo-islame. Pasazhet që lidhen me shekullin VII janë veçanërisht të rëndësishme, pasi përshkruajnë:
- luftën bizantino-sasanide (602–628),
- shfaqjen dhe konsolidimin e Islamit,
- pushtimet e para arabe në Lindjen e Mesme,
- konfliktet e mëvonshme mes Bizantit dhe fuqive arabe.
Perspektiva gjeografike dhe kulturore
Një aspekt veçanërisht domethënës i kronikës është horizonti i gjerë gjeografik i autorit. Përveç Sirisë dhe rajoneve qendrore të Lindjes së Mesme, ai tregon njohuri të konsiderueshme për zhvillimet politike dhe kishtare në Ballkan, Sicili dhe Romë. Kjo sugjeron se autori ka qenë një figurë e arsimuar mirë — ndoshta murg, peshkop ose pjesë e një rrjeti kishtar me lidhje ndërrajonale.
Kjo perspektivë e gjerë e bën kronikën një burim të çmuar për të kuptuar mënyrën se si komunitetet e krishtera lindore e perceptuan transformimin gradual të botës mesdhetare nën sundimin islam.
Roli i digjitalizimit dhe perspektivat e ardhshme
Zbulimi i “Kronikës Maronite të vitit 713” nënvizon rëndësinë e projekteve moderne të digjitalizimit të dorëshkrimeve. Edhe pse përpjekje të dokumentimit kishin nisur që në mesin e shekullit XX, vetëm projektet e viteve 2018–2022 e bënë të mundur aksesin e plotë dhe analizën e detajuar të shumë teksteve të ruajtura në Manastirin e Shën Katerinës.
Ndryshe nga shumica e teksteve arabe të identifikuara rishtazi — të cilat shpesh janë përkthime të njohura biblike ose patristike — kjo kronikë përfaqëson një rast të rrallë të një vepre historiografike krejtësisht të panjohur më parë. Aktualisht, Adrian Pirtea po punon për përgatitjen e një edicioni kritik modern, i cili pritet të ofrojë një bazë të re burimore për studimin e Antikitetit të Vonë, historisë së hershme islame dhe marrëdhënieve ndërfetare në Lindjen e Mesme.
Comments