Doktrina Truman (1947)

Fillimi ideologjik dhe politik i Luftës së Ftohtë

Doktrina Truman përbën një nga momentet më vendimtare në historinë e marrëdhënieve ndërkombëtare të shekullit XX. Me fjalimin e tij të 12 marsit 1947 para Kongresit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, presidenti Harry S. Truman jo vetëm që shpalli një drejtim të ri të politikës së jashtme amerikane, por gjithashtu formalizoi ndarjen e botës në dy kampe ideologjike antagoniste: Perëndimin demokratik dhe Lindjen komuniste. Kjo doktrinë shënoi fillimin e asaj që më vonë do të quhej Lufta e Ftohtë, një konflikt global politik, ideologjik dhe strategjik që zgjati më shumë se katër dekada.

 
Konteksti historik: Nga aleatë lufte në rivalë ideologjikë
Marrëdhëniet Perëndim–BRSS para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore

Para Luftës së Dytë Botërore, marrëdhëniet mes fuqive perëndimore dhe Bashkimit Sovjetik ishin të karakterizuara nga mosbesim i thellë ideologjik. Bashkimi Sovjetik, nën udhëheqjen e Josif Stalinit, kishte ndjekur një politikë ekspansioniste, duke:

• sulmuar Finlandën në vitin 1939,
• pushtuar shtetet baltike dhe
• aneksuar territore të Polonisë Lindore.

Megjithatë, sulmi i Gjermanisë naziste ndaj BRSS-së në qershor 1941 ndryshoi përkohësisht balancat. SHBA, Britania e Madhe dhe Bashkimi Sovjetik u bënë aleatë të detyruar në luftën kundër nazizmit. Ky bashkëpunim ishte pragmatik dhe jo ideologjik, një “aleancë e domosdoshme” përballë një armiku të përbashkët.

Në kuadër të këtij bashkëpunimi, SHBA furnizoi BRSS-në me ndihma ushtarake dhe ekonomike përmes Ligjit të Huadhënies dhe Qirasë (Lend-Lease Act). Megjithatë, që gjatë luftës, tensionet për rendin e pasluftës filluan të shfaqeshin qartë.

 
Konfliktet mbi Evropën pas vitit 1945
Fundi i luftës dhe dështimi i konsensusit

Pas kapitullimit të Gjermanisë më 8 maj 1945, fuqitë fituese u përpoqën të vendosnin një rend të ri ndërkombëtar. Në konferencat e Teheranit,  Jaltës dhe Potsdamit, u arritën disa marrëveshje për Gjermaninë (denazifikimi, demilitarizimi, demokratizimi), por e ardhmja e Evropës Lindore mbeti burim konflikti.

Ndërsa SHBA dhe Britania kërkonin:

• zgjedhje të lira,
• qeveri pluraliste,
• sovranitet kombëtar,

Bashkimi Sovjetik synonte:

• krijimin e shteteve satelite,
• regjime komuniste besnike Moskës,
• një zonë sigurie strategjike në kufijtë perëndimorë.

Si rezultat, në Poloni, Hungari, Rumani, Bullgari dhe Çekosllovaki u vendosën qeveri komuniste, shpesh përmes presionit ushtarak dhe politik.

 
Krizat ndërkombëtare që çuan drejt Doktrinës Truman
Greqia, Turqia dhe Irani – pika kyçe

Tre kriza konkrete ndikuan drejtpërdrejt në formulimin e Doktrinës Truman:

Greqia
Pas luftës, Greqia u përfshi në një luftë civile midis forcave qeveritare monarkiste dhe rebelëve komunistë, të mbështetur indirekt nga vendet komuniste të rajonit. Britania e Madhe, e rraskapitur ekonomikisht, nuk ishte më në gjendje ta mbështeste qeverinë greke.

Turqia
Bashkimi Sovjetik ushtronte presion për ndryshime territoriale dhe kontroll mbi ngushticat strategjike, duke kërcënuar pavarësinë turke.

Irani
Trupat sovjetike refuzuan të largoheshin nga veriu i Iranit pas luftës dhe mbështetën lëvizje separatiste komuniste. Vetëm presioni diplomatik amerikan dhe ndërhyrja e OKB-së e detyruan BRSS-në të tërhiqej.

Këto zhvillime krijuan bindjen në Uashington se ekspansioni sovjetik nuk ishte i përkohshëm, por sistematik.

 
Doktrina Truman: Përmbajtja dhe ideologjia

Në fjalimin e tij të 12 marsit 1947, Truman artikuloi qartë një vizion ideologjik global. Ai deklaroi se:

• çdo komb duhet të ketë të drejtën të zgjedhë lirshëm sistemin e tij politik,
• ekzistojnë dy forma jetese: demokracia dhe totalitarizmi,
• SHBA ka përgjegjësinë morale dhe politike të mbështesë demokracinë kudo që ajo kërcënohet.

Fjala kyçe e doktrinës ishte “përmbajtja” (containment) – ndalimi i zgjerimit të komunizmit, jo domosdoshmërisht rrëzimi i tij aty ku ekzistonte.

 
Zbatimi praktik: Ndihma ushtarake dhe ekonomike
Greqia si rast prove

SHBA ofroi ndihmë të gjerë ushtarake dhe ekonomike Greqisë. Me krijimin e American Mission for Aid to Greece (AMAG), amerikanët ndikuan drejtpërdrejt në:

• strukturën e ushtrisë,
• politikat ekonomike,
• vendimmarrjen shtetërore.

Kjo ndërhyrje çoi në fitoren e forcave qeveritare në vitin 1949.

 
Plani Marshall – shtylla ekonomike e containment-it

Në qershor 1947, Sekretari i Shtetit George C. Marshall shpalli një program masiv ndihme për rindërtimin e Evropës. Midis viteve 1948–1952, rreth 12.4 miliardë dollarë u investuan për stabilizimin ekonomik të Evropës Perëndimore.

Plani Marshall:

• forcoi demokracitë perëndimore,
• uli varfërinë dhe destabilitetin social,
• reduktoi terrenin për ideologjinë komuniste.

 
Pasojat globale dhe lindja e rendit bipolar

Doktrina Truman:

• shënoi fundin e izolacionizmit amerikan,
• çoi në krijimin e NATO-s (1949),
• nxiti formimin e Paktit të Varshavës (1955),
• përshpejtoi ndarjen e botës në dy blloqe armiqësore.

Konflikti nuk u zhvillua drejtpërdrejt mes superfuqive, por përmes:

• luftërave përfaqësuese (Kore, Vietnam),
• garës bërthamore,
• luftës ideologjike dhe propagandistike.

 
Pasojat e brendshme në SHBA

Frika nga komunizmi çoi në:

• ndjekje politike,
• shkelje të lirive civile,
• epokën e McCarthy-t, ku mijëra persona u akuzuan si simpatizantë komunistë pa prova të forta.

Doktrina Truman nuk ishte thjesht një deklaratë politike, por një kthesë historike globale. Ajo:

• institucionalizoi Luftën e Ftohtë,
• vendosi SHBA-në si lider të botës perëndimore,
• ndikoi politikën ndërkombëtare deri në shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik në vitin 1991.

Në thelb, Doktrina Truman shënon momentin kur politika amerikane u shndërrua nga reagim ndaj krizave në strategji globale afatgjatë.