Një moment kyç në këtë fushë erdhi në vitin 2001, kur studiuesit identifikuan një mutacion në një gjen të quajtur FOXP2, te një familje me çrregullime të rralla të të folurit. Fillimisht, u mendua se ky gjen mund të ishte “çelësi” i zhvillimit të gjuhës tek njeriu. Siç e përshkruan neuroshkencëtari Jacob Michaelson, ky zbulim ishte “gjen që vuri në lëvizje mijëra studime”.
Megjithatë, kërkimet e mëvonshme treguan se FOXP2 nuk është i vetmi faktor. Gjuha nuk kontrollohet nga një gjen i vetëm – ajo është rezultat i një bashkëveprimi kompleks mes shumë elementeve gjenetike.
Një pjesë e re e enigmës
Studimi më i fundit i ekipit të Michaelson ka zbuluar se disa rajone të gjenomit, që ndikojnë në funksionimin e gjeneve si FOXP2, janë shumë më të vjetra nga sa mendohej. Këto rajone quhen HAQERs (human ancestor quickly evolved regions).
Ato janë formuar pas ndarjes nga shimpanzetë, por para se të ndaheshin paraardhësit e njerëzve modernë dhe neandertalëve – pra mbi 600 mijë vjet më parë.
Edhe pse përbëjnë vetëm një pjesë shumë të vogël të ADN-së (rreth 0.1%), këto rajone luajnë një rol të madh:
ato funksionojnë si “rregullatorë”, duke kontrolluar kur dhe sa aktivizohen gjenet që prodhojnë proteina të rëndësishme për të folurin.
Çfarë tregojnë studimet?
Shkencëtarët analizuan ADN-në e 350 fëmijëve dhe i krahasuan me rezultatet e testeve të tyre të gjuhës gjatë viteve të para të shkollës. Ata zbuluan një lidhje të qartë midis performancës gjuhësore dhe këtyre rajoneve të lashta HAQER.
E njëjta prirje u konfirmua edhe në studime shumë më të mëdha, me mbi 100 mijë persona.
Kjo tregon se dallimet individuale në mënyrën se si flasim nuk varen nga një faktor i vetëm, por nga një kombinim i shumë variacioneve gjenetike që veprojnë së bashku.
A flisnin neandertalët?
Një nga pyetjet më intriguese është nëse neandertalët kishin aftësi për të folur. Sipas Michaelson, rezultatet sugjerojnë se ata kishin bazën biologjike për gjuhë.
Megjithatë, shkencëtarët ende nuk e dinë se si mund të ketë qenë “gjuha” e tyre.
Jo të gjithë janë plotësisht të bindur. Evolucionisti Mark Pagel thekson se këto rajone mund të jenë zhvilluar fillimisht për arsye të tjera, si p.sh. rritja e madhësisë së trurit, dhe vetëm më vonë të kenë marrë rol në zhvillimin e gjuhës.
Një aftësi me rrënjë shumë të thella
Pavarësisht debateve, një gjë është e qartë: aftësia jonë për të komunikuar ka rrënjë shumë të lashta evolutive.
Gjuha njerëzore nuk është thjesht një shpikje kulturore – ajo është e lidhur ngushtë me vetë strukturën tonë biologjike. Siç thotë Michaelson, dëshira për të komunikuar dhe për t’u kuptuar nga të tjerët është pjesë e “kodit” tonë të brendshëm, i formuar gjatë miliona viteve evolucioni.
Në thelb: nuk ekziston një “gjen i gjuhës” – por një orkestër e tërë gjenesh dhe rregullatorësh që punojnë së bashku për të na dhënë aftësinë për të folur.
Comments