Pse një 70-vjeçar mund të duket dhe të ndihet më i ri se një 60-vjeçar? Përgjigjja nuk lidhet vetëm me gjenet. Shkenca po zbulon gjithnjë e më shumë se mënyra e jetesës ndikon në mënyrën se si plaket organizmi dhe se çfarë ndodh brenda qelizave tona.
Të gjithë njohim dikë që, edhe pse ka kaluar të 70-at, vazhdon të jetë aktiv, punon në kopsht, udhëton, merret me sport dhe luan me nipërit e mbesat sikur të ishte shumë më i ri.
Por ekziston edhe realiteti tjetër: njerëz që sapo dalin në pension fillojnë të ndihen dukshëm më të lodhur. Shfaqen problemet me nyjat, lodhja bëhet më e shpeshtë, ndërsa dëshira për të dalë, për të udhëtuar apo për t'u marrë me aktivitete që dikur i shijonin, fillon të zbehet.
Dhe kjo është pikërisht ajo që shumë njerëz nuk e kishin imagjinuar për vitet e pensionit.
Pas dekadash pune, ata kishin menduar se më në fund do të kishin kohë për të udhëtuar, për t'u marrë me familjen, për të shijuar jetën dhe për të bërë gjërat që më parë nuk kishin mundësi t'i bënin.
Por pse disa njerëz ruajnë energjinë dhe vitalitetin për shumë vite, ndërsa të tjerë duket se plaken shumë më shpejt?
Mosha që tregon karta e identitetit nuk është e vetmja moshë
Shkencëtarët bëjnë një dallim të rëndësishëm mes moshës kronologjike dhe moshës biologjike.
Mosha kronologjike është thjesht numri i viteve që kanë kaluar që nga lindja. Ndërsa mosha biologjike lidhet me gjendjen reale të organizmit – përfshirë qelizat, indet dhe sistemet e ndryshme të trupit.
Pikërisht këtu qëndron një nga misteret e plakjes: dy njerëz me të njëjtën moshë mund të kenë gjendje fizike dhe biologjike krejt të ndryshme.
Kjo nuk do të thotë se plakja mund të ndalet apo se ekziston një mënyrë për ta kthyer trupin pas në kohë. Por kërkimet moderne tregojnë se ritmi i plakjes ndikohet nga një kombinim i faktorëve gjenetikë, mjedisorë dhe mënyrës së jetesës.
Pra, plakja nuk është thjesht një numër në kalendar. Është një proces kompleks që ndodh vazhdimisht në nivel qelizor.
Dhe me kalimin e moshës, disa prej mekanizmave që e mbajnë trupin në gjendje të mirë fillojnë të dobësohen.
Katër procese qelizore që lidhen ngushtë me plakjen
1. Autophagia – sistemi i pastrimit të qelizave
Qelizat tona kanë mekanizma të brendshëm për të larguar pjesët e dëmtuara dhe materialet që nuk u nevojiten më.
Ky proces njihet si autofagji.
Mund ta imagjinojmë si një sistem pastrimi dhe riciklimi brenda qelizave. Kur funksionon mirë, organizmi është më i aftë të largojë komponentët e dëmtuar dhe të riciklojë materialet e përdorshme.
Me kalimin e moshës, efikasiteti i disa prej këtyre mekanizmave mund të ulet. Kjo është një nga arsyet pse studiuesit e konsiderojnë autofagjinë një proces të rëndësishëm në biologjinë e plakjes.
Në vitin 2016, studiuesi japonez Yoshinori Ohsumi u nderua me Çmimin Nobel për Fiziologji ose Mjekësi për zbulimet lidhur me mekanizmat e autofagjisë.
Çfarë mund të vërehet me kalimin e moshës?
Rigjenerimi mund të bëhet më i ngadalshëm dhe organizmi mund të ketë më shumë vështirësi për t'u rikuperuar pas stresit fizik.
2. Mitochondriet – kur “centralet elektrike” të qelizave dobësohen
Çdo qelizë e trupit ka struktura të quajtura mitokondri, të cilat luajnë një rol qendror në prodhimin e energjisë.
Me kalimin e moshës, funksioni i mitokondrive mund të ndryshojë dhe efikasiteti i prodhimit të energjisë mund të bjerë.
Këtu hyn edhe NAD+, një molekulë e rëndësishme për shumë procese metabolike dhe qelizore. Nivelet e saj ndryshojnë me moshën dhe kjo ka tërhequr vëmendje të madhe në kërkimet mbi plakjen.
Kur sistemet e prodhimit të energjisë funksionojnë më pak mirë, pasojat mund të shfaqen në formën e lodhjes, uljes së qëndrueshmërisë fizike dhe rikuperimit më të ngadaltë.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se çdo lodhje pas moshës 60-vjeçare është domosdoshmërisht pasojë e plakjes së qelizave. Sëmundjet, gjumi, aktiviteti fizik, ushqyerja dhe shumë faktorë të tjerë mund të ndikojnë.
3. “Inflammaging” – inflamacioni kronik që shoqëron plakjen
Një tjetër proces që po studiohet intensivisht është inflamacioni kronik i lidhur me moshën, i njohur në literaturën shkencore si inflammaging.
Ndryshe nga inflamacioni akut, i cili është një reagim normal i sistemit imunitar ndaj një dëmtimi apo infeksioni, inflamacioni kronik mund të zgjasë për një kohë të gjatë dhe të lidhet me një sërë sëmundjesh të lidhura me moshën.
Studiuesit po hetojnë se si ky inflamacion i vazhdueshëm ndërvepron me sistemin imunitar, metabolizmin dhe mekanizmat e tjerë të plakjes.
Mund të lidhet me probleme të ndryshme që bëhen më të zakonshme me kalimin e viteve, përfshirë dobësimin fizik dhe disa sëmundje kronike.
4. Qelizat senescente – qeliza që nuk funksionojnë më normalisht
Ky është një nga drejtimet më interesante të kërkimit modern mbi plakjen.
Me kalimin e kohës, disa qeliza hyjnë në një gjendje të quajtur senescencë qelizore. Ato nuk ndahen më normalisht, por gjithashtu nuk eliminohen gjithmonë menjëherë nga organizmi.
Disa prej tyre mund të sekretojnë molekula që ndikojnë në qelizat përreth dhe mund të nxisin procese inflamatore.
Për këtë arsye, këto qeliza janë bërë objekt i rëndësishëm i kërkimeve mbi plakjen.
Studimet në kafshë kanë treguar rezultate interesante kur qelizat senescente eliminohen në mënyrë të synuar. Por është e rëndësishme të theksohet se kjo fushë është ende në zhvillim dhe rezultatet te kafshët nuk mund të përkthehen automatikisht në trajtime të provuara për njerëzit.
Pra, çfarë ndodh pas moshës 60-vjeçare?
Nuk ekziston një “buton” që ndizet pikërisht në ditëlindjen e 60-të dhe e përshpejton plakjen.
Në realitet, plakja është një proces gradual dhe shumë kompleks.
Megjithatë, me kalimin e moshës, mekanizmat që riparojnë dëmtimet qelizore, prodhojnë energji, kontrollojnë inflamacionin dhe eliminojnë qelizat e dëmtuara mund të bëhen më pak efikasë.
Kjo mund të krijojë një cikël ku rikuperimi bëhet më i ngadalshëm dhe organizmi bëhet më i ndjeshëm ndaj dëmtimeve dhe sëmundjeve.
Por lajmi i mirë është se mosha nuk është e vetmja gjë që përcakton mënyrën se si plakemi.
Aktiviteti i rregullt fizik, ushqyerja e ekuilibruar, gjumi i mjaftueshëm, shmangia e duhanit, kufizimi i alkoolit dhe ruajtja e lidhjeve sociale janë ndër faktorët e stilit të jetesës që lidhen me një plakje më të shëndetshme.
Dhe ndoshta ky është mesazhi më i rëndësishëm: qëllimi nuk është të mos plakemi. Qëllimi është të plakemi duke ruajtur sa më gjatë shëndetin, forcën, pavarësinë dhe aftësinë për ta shijuar jetën.
Sepse nuk është e rëndësishme vetëm sa vite jetojmë.
E rëndësishme është se sa jetë arrijmë të fusim brenda atyre viteve.
Comments