Njerëzit duan të varen nga shteti

“Njerëzit duan të varen nga shteti” – "Public Choice" në realitetin e Kosovës

Teza e James Buchanan-it se njerëzit priren të kërkojnë siguri dhe varësi nga shteti gjen jehonë të fortë në Kosovë. Në një shoqëri të dalë nga lufta, me institucione të reja dhe me ekonomi ende të brishtë, shteti është perceptuar si shpëtimtar, punëdhënës dhe garant i jetesës, më shumë sesa si rregullator neutral.

Kjo pritshmëri ka ndikuar drejtpërdrejt në mënyrën se si funksionon politika dhe administrata publike në Kosovë.

 
1. Shteti si burim sigurie, jo si shërbim

Në Kosovë, për shumë qytetarë:

• një vend pune në shtet shihet si arritja më e madhe profesionale,
• sektori publik konsiderohet më i sigurt se çdo iniciativë private,
• politikanët pritet të “ndihmojnë” drejtpërdrejt qytetarët, jo të krijojnë rregulla loje të drejta.

 
Kjo krijon një presion konstant mbi qeveritë që:

• të rrisin numrin e të punësuarve në administratë,
• të shtojnë skema ndihmash sociale,
• të përdorin buxhetin si mjet politik.

Sipas Public Choice, kjo ndodh sepse politikanët reagojnë ndaj kërkesave të elektoratit, edhe kur këto kërkesa nuk janë ekonomikisht të qëndrueshme.

 
2. Punësimi partiak dhe shteti klientelist

Një nga problemet më të theksuara në Kosovë është punësimi partiak. Institucionet publike shpesh shihen si:

• shpërblim për aktivistët,
• mekanizëm për mbajtjen e pushtetit,
• jo si shërbim profesional ndaj qytetarit.

Nga këndvështrimi i Public Choice:

• kjo është formë e pastër rent seeking,
• burimet publike përdoren për besnikëri politike,
• efikasiteti institucional bie ndjeshëm.

Pasojat janë të dukshme:

• administratë e fryrë dhe joefikase,
• humbje besimi nga qytetarët,
• largim i të rinjve të kualifikuar jashtë vendit.

 
3. Shteti social në një ekonomi të dobët

Kosova ka ambicie për shtet social, por:

• baza tatimore është e ngushtë,
• ekonomia informale është e madhe,
• varësia nga diaspora mbetet e lartë.

Megjithatë, presioni për:

• rritje pensionesh,
• ndihma sociale,
• subvencione për grupe të ndryshme,

 
është konstant. Kjo krijon një kontradiktë të qartë:


Qytetarët kërkojnë më shumë nga shteti, por ekonomia nuk prodhon mjaftueshëm për ta përballuar këtë barrë.

Sipas Buchanan-it, ky është momenti kur shteti-prind shndërrohet në burim krize.

 
4. Pensionet dhe logjika elektorale

Sistemi i pensioneve në Kosovë nuk bazohet në një kontratë të fortë kontributesh, por më shumë në:

• vendime politike,
• kalkulime elektorale,
• presion publik.

Rritja e pensioneve shpesh paraqitet si sukses politik, por rrallë diskutohet:

• nga do të vijnë paratë,
• kush do ta paguajë koston në të ardhmen.

Public Choice e shpjegon këtë qartë: përfitimet janë të menjëhershme për votuesit, ndërsa kostot shtyhen për brezat e ardhshëm.

 
5. Subvencionet, veteranët dhe grupet e veçanta

Kosova ka disa kategori përfituesish të veçantë:

• veteranë lufte,
• skema të ndryshme sociale,
• subvencione sektoriale.

Problemi nuk është ekzistenca e këtyre skemave, por:

• mungesa e kritereve të qarta,
• fryrja e listave,
• përdorimi politik i tyre.

Kjo përputhet me analizën e Buchanan-it për mënyrën se si:

• grupet e organizuara arrijnë përfitime,
• ndërsa shumica e qytetarëve e shpërndan koston pa zë.

 
6. Korrupsioni si problem incentivi, jo vetëm morali

Në Kosovë, korrupsioni shpesh shpjegohet si problem kulturor apo moral. Public Choice ofron një kënd tjetër:

• korrupsioni lind kur incentivat janë të gabuara,
• kur kontrolli është i dobët,
• kur përfitimi privat nga vendimet publike është i lartë.

Pra, problemi nuk është vetëm “njerëzit e këqij”, por sistemi që e shpërblen sjelljen e gabuar.

 
7. Privatizimi dhe ndërmarrjet publike

Përvoja e Kosovës me privatizimin dhe ndërmarrjet publike tregon:

• mungesë transparence,
• ndërhyrje politike,
• monopolizim të tregjeve.

Buchanan do të theksonte se:

• privatizimi pa konkurrencë nuk është reformë,
• por thjesht transferim pushteti nga shteti te grupe private.

 

 
8. Çfarë mësimi ka për Kosovën?

Nga teoria Public Choice, Kosova mund të nxjerrë disa mësime kyçe:

• Nuk mjafton të kemi politikanë “të mirë” – duhen rregulla të forta.
• Shteti nuk mund të jetë burim punësimi për të gjithë.
• Programet sociale duhet të jenë të drejta, të kufizuara dhe të përballueshme.
• Duhet të reduktohen hapësirat për përfitime klienteliste.

 
Përfundim

James Buchanan do të thoshte se problemi kryesor i Kosovës nuk është se shteti është shumë i madh, por se:

shteti është kthyer në arenë për shpërndarje privilegjesh, jo në mekanizëm shërbimi për qytetarin.

Pa ndryshuar këtë logjikë:

• reformat do të mbeten sipërfaqësore,
• besimi publik do të vazhdojë të bjerë,
• varësia nga shteti do të rritet.

xh.selmani