Nga vendimet e përditshme deri te marrëdhëniet në punë dhe shoqëri, psikologjia ndikon vazhdimisht në mënyrën se si e perceptojmë botën. Shumë prej këtyre ndikimeve ndodhin pa qenë fare të vetëdijshëm për to.
Të gjithë mund të kemi dëgjuar për efektin Placebo apo efektin Jo-Jo, por psikologjia njeh edhe shumë dukuri të tjera që ndikojnë në mendimet, emocionet dhe sjelljen tonë. Disa na bëjnë të gjykojmë njerëzit gabimisht, të tjerat ndikojnë në vendimet që marrim, në mënyrën si reagojmë ndaj kritikave apo edhe në raportin tonë me paranë.
Të kuptuarit e këtyre mekanizmave mund të na ndihmojë të njohim më mirë veten, të kuptojmë të tjerët dhe të mos biem lehtë pre e manipulimeve.
Ja disa nga efektet më interesante psikologjike që shfaqen në jetën e përditshme.
Efektet që ndikojnë në mënyrën si e perceptojmë botën
1. Efekti i Aureolës (efekti Hello)– Kur një cilësi mbulon gjithçka tjetër
Kur takojmë një person që duket bukur, vishet mirë apo flet me shumë siguri, shpesh krijojmë përshtypjen se ai është edhe inteligjent, i sjellshëm apo i aftë.
Ky është efekti Aureolës: një cilësi pozitive ndikon në mënyrë disproporcionale në vlerësimin tonë të përgjithshëm për dikë.
E kundërta është efekti Brirëve (Horn), kur një cilësi negative na bën të gjykojmë padrejtësisht të gjithë personalitetin e një personi.
Për shembull, dikush që bën një gabim në punë mund të konsiderohet menjëherë i paaftë, edhe pse në fusha të tjera është shumë i përgatitur.
2. Efekti i ankorimit – Kur një numër ndikon në vendimin tonë
Mendja jonë ka nevojë për pika krahasimi. Shpesh, informacioni i parë që marrim shërben si një lloj spirance për gjykimet e mëvonshme.
Për shembull, nëse një produkt shitet fillimisht për 100 euro dhe më pas ofrohet për 60 euro, na duket sikur kemi bërë një kursim të madh. Por ndoshta vlera reale e tij është vetëm 60 euro.
Çmimi i parë ka ndikuar në mënyrën si e vlerësojmë ofertën.
3. Efekti i kornizimit – E njëjta e vërtetë, dy përshtypje të ndryshme
Mënyra se si paraqitet një informacion mund të ndryshojë mënyrën si e perceptojmë atë, edhe kur faktet janë të njëjta.
Për shembull, një produkt ushqimor mund të reklamohet si përmbajtës i 75 për qind mish të pastër ose si përmbajtës i 25 për qind përbërësve të tjerë. Informacioni është i njëjtë, por përshtypja që krijon është e ndryshme.
Ky efekt përdoret shpesh në reklamë, politikë dhe komunikimin publik.
4. Efekti i ekspozimit të përsëritur – Sa më shumë e shohim, aq më shumë na pëlqen
Një këngë që fillimisht nuk na tërheq, pas disa dëgjimeve mund të bëhet e preferuara jonë. E njëjta gjë ndodh me njerëzit, produktet dhe idetë.
Psikologu Robert Zajonc e studioi këtë dukuri në vitin 1968. Ai tregoi se kontakti i përsëritur me një objekt apo stimul mund të rrisë pëlqimin ndaj tij.
Kjo shpjegon edhe fuqinë e reklamave që përsëriten vazhdimisht në televizion dhe rrjetet sociale.
Efektet që drejtojnë sjelljen tonë
5. Efekti i spektatorit – Pse njerëzit nuk ndihmojnë kur ka shumë dëshmitarë?
Një aksident ndodh në rrugë. Shumë njerëz e shohin, por askush nuk ndërhyn menjëherë.
Ky fenomen njihet si efekti i spektatorit (Bystander Effect). Ai shpjegon se, në disa situata, sa më shumë njerëz të jenë të pranishëm, aq më e vogël mund të jetë mundësia që dikush të marrë iniciativën për të ndihmuar.
Psikologët John Darley dhe Bibb Latané e studiuan këtë dukuri dhe arritën në përfundimin se përgjegjësia shpërndahet mes të pranishmëve. Secili mendon se dikush tjetër do të reagojë.
Prandaj, në raste emergjente, është e rëndësishme t'i drejtohemi konkretisht një personi dhe t'i kërkojmë ndihmë, në vend që të presim reagimin e përgjithshëm të turmës.
6. Efekti Benjamin Franklin – Një favor i vogël mund të krijojë simpati
Mund të duket e çuditshme, por ndonjëherë fillojmë ta pëlqejmë më shumë një person pasi i kemi bërë një favor.
Ky fenomen lidhet me Benjamin Franklinin, i cili thuhet se e përdorte këtë mënyrë për të afruar njerëz që më parë nuk kishin marrëdhënie të mira me të.
Shpjegimi psikologjik është se mendja jonë përpiqet të harmonizojë veprimet me ndjenjat. Nëse i bëjmë dikujt një favor, mund të fillojmë të mendojmë se ai person na pëlqen.
7. Efekti i afrimit drejt qëllimit – Pse përpiqemi më shumë në fund?
Kur jemi pranë përfundimit të një detyre, shpesh mobilizojmë më shumë energji dhe përqendrim.
Ky njihet si efekti Goal-Gradient. Sa më afër ta shohim objektivin, aq më e madhe mund të bëhet motivimi për ta arritur.
Për shembull, një student që ka përgatitur pjesën më të madhe të një provimi mund të shtojë përpjekjet në ditët e fundit, sepse suksesi i duket tashmë i arritshëm.
Një mënyrë e mirë për ta shfrytëzuar këtë efekt është ndarja e detyrave të mëdha në hapa më të vegjël.
8. Efekti kundërveprues – Kur kritika na bën edhe më kokëfortë
A ju ka ndodhur të përpiqeni ta bindni dikë me fakte, por ai të bëhet edhe më këmbëngulës në mendimin e vet?
Ky reagim lidhet me atë që njihet si Backfire Effect. Në disa raste, informacioni që bie ndesh me bindjet tona mund të shkaktojë mbrojtje dhe rezistencë, në vend që të sjellë ndryshim.
Megjithatë, ky efekt nuk ndodh gjithmonë dhe hulumtimet tregojnë se nuk është aq universal sa është përshkruar dikur.
Mësimi kryesor është se mënyra si komunikojmë ka rëndësi. Për të bindur dikë, jo gjithmonë mjafton t'i rendisim faktet; duhet edhe të kuptojmë se si i percepton ai ato.
Efektet psikologjike në botën e konsumit
9. Efekti i karremit – Si na orientojnë ofertat drejt një blerjeje
Imagjinoni një kafene që ofron tri madhësi të kafesë: të vogël për 1 euro, mesatare për 1.80 euro dhe të madhe për 2 euro.
Shumë konsumatorë do të zgjedhin të madhen, sepse diferenca me atë mesatare është e vogël.
Oferta e mesme shërben si një lloj karremi që e bën alternativën më të shtrenjtë të duket më tërheqëse.
Ky është efekti Decoy, një teknikë e njohur në marketing dhe psikologjinë e konsumit.
10. Efekti Diderot – Një blerje na shtyn drejt tjetrës
Blerim një divan të ri për dhomën e ditës dhe papritur tavolina e vjetër nuk na duket më e përshtatshme. Pastaj mendojmë për perdet, qilimin dhe mobiliet e tjera.
Kështu, një blerje e vetme mund të na shtyjë drejt një vargu blerjesh të reja.
Ky fenomen quhet efekti Diderot. Ai lidhet me dëshirën tonë që gjërat përreth të krijojnë një pamje të harmonizuar.
11. Efekti i pronësisë – Ajo që kemi na duket më e vlefshme
Një objekt që na përket mund të ketë për ne vlerë më të madhe sesa për dikë që nuk e zotëron.
Për shembull, një person që dëshiron të shesë veturën e tij mund të kërkojë një çmim më të lartë sesa do të ishte i gatshëm të paguante për një veturë të ngjashme.
Ky është efekti Endowment. Lidhja emocionale me pronën ndikon në vlerësimin që i bëjmë asaj.
12. Efekti IKEA – Gjërat që i krijojmë vetë na duken më të vlefshme
Përfytyroni dikë që kalon disa orë duke montuar një dollap, duke rregulluar një tavolinë apo duke ndërtuar një raft për shtëpinë.
Edhe nëse rezultati nuk është i përsosur, ai mund të ndihet shumë krenar për punën e bërë.
Ky është efekti IKEA: priremi t'u japim vlerë më të madhe gjërave në të cilat kemi investuar mundin dhe përpjekjen tonë.
E njëjta gjë mund të ndodhë kur dikush ndërton vetë një shtëpi, punon në kopshtin e tij apo përgatit një produkt artizanal.
Efektet e errëta – Kur psikologjia mund të na mashtrojë
13. Efekti Streisand – Përpjekja për ta fshehur një informacion mund ta bëjë atë më të famshëm
Në vitin 2003, këngëtarja amerikane Barbra Streisand u përpoq të hiqte nga interneti një fotografi të shtëpisë së saj. Por padia që ngriti bëri që fotografia të përhapej edhe më shumë.
Kështu lindi emërtimi efekti Streisand.
Ky fenomen përshkruan situatat kur përpjekjet për të censuruar apo fshehur një informacion përfundojnë duke tërhequr vëmendje edhe më të madhe ndaj tij.
Në epokën e rrjeteve sociale, një reagim i tepruar ndaj një publikimi mund ta shndërrojë atë në temë të ditës.
14. Efekti i pritshmërive negative – Kur dyshimi na bën të sillemi më keq
Nëse hyjmë në një marrëdhënie duke pritur që tjetri të jetë egoist, mund të sillemi edhe vetë në mënyrë më pak bashkëpunuese.
Ky fenomen është studiuar edhe nga ekonomistë dhe psikologë socialë, ndër ta Michael Kurschilgen, dhe njihet si efekti i pritshmërive negative ose efekti i të ashtuquajturit “Arschloch-Effekt”.
Thelbi është se pritshmëritë tona për sjelljen e të tjerëve mund të ndikojnë në sjelljen tonë, duke krijuar një rreth vicioz mosbesimi.
15. Efekti Lucifer – Si mund të ndryshojë njeriu nën ndikimin e rrethanave?
A mund të shndërrohet një njeri i zakonshëm në dikë që ushtron dhunë apo abuzon me pushtetin?
Psikologu Philip Zimbardo u përpoq ta studionte këtë çështje përmes eksperimentit të famshëm të burgut të Stanfordit, në vitin 1971.
Studentët u ndanë në rolin e gardianëve dhe të burgosurve. Eksperimenti u ndërpre pas vetëm gjashtë ditësh për shkak të sjelljeve shqetësuese që u shfaqën.
Zimbardo e përdori më vonë konceptin e efektit Lucifer për të shpjeguar se si rrethanat, rolet dhe pushteti mund të ndikojnë në sjelljen njerëzore.
Megjithatë, eksperimenti është kritikuar shumë për problemet metodologjike dhe nuk duhet marrë si provë se çdo njeri mund të shndërrohet lehtësisht në abuzues.
16. Efekti Dunning-Kruger – Kur mungesa e njohurive krijon vetëbesim të tepruar
A keni takuar ndonjëherë dikë që flet me siguri të jashtëzakonshme për një temë, edhe pse di shumë pak për të?
Ky fenomen lidhet me efektin Dunning-Kruger, të përshkruar nga psikologët David Dunning dhe Justin Kruger.
Personat me njohuri ose aftësi të kufizuara në një fushë mund të mos jenë në gjendje të vlerësojnë saktë nivelin e tyre. Për këtë arsye, ndonjëherë e mbivlerësojnë veten.
Ndërkaq, njerëzit më të përgatitur mund të jenë më të vetëdijshëm për kufijtë e njohurive të tyre.
Ky efekt është veçanërisht interesant në kohën e rrjeteve sociale, ku shpesh siguria në të folur ngatërrohet me kompetencën.
Efektet që ndikojnë në karrierë dhe në jetën profesionale
17. Efekti Pygmalion – Kur besimi në aftësitë e dikujt e përmirëson performancën
Kur një mësues beson se një nxënës ka potencial të lartë, ai mund t'i kushtojë më shumë vëmendje, ta inkurajojë dhe t'i krijojë mundësi më të mira për përparim.
Kjo lidhet me efektin Pygmalion, sipas të cilit pritshmëritë pozitive mund të ndikojnë në rritjen e performancës së një personi.
I njëjti parim mund të zbatohet edhe në vendin e punës: një drejtues që u beson punonjësve dhe ua njeh aftësitë mund të ndikojë pozitivisht në motivimin dhe rezultatet e tyre.
18. Efekti Hawthorne – Kur prania e vëzhguesve ndryshon sjelljen tonë
Në disa studime të kryera në fabrikën Hawthorne, në SHBA, u vu re se punëtorët ndryshonin sjelljen dhe ritmin e punës kur e dinin se po vëzhgoheshin.
Kjo dukuri u bë e njohur si efekti Hawthorne.
Ideja kryesore është se vetëdija se dikush po na vëzhgon mund të ndikojë në mënyrën si sillemi dhe punojmë.
Kjo mund të ndodhë edhe sot, kur punonjësit e dinë se performanca e tyre po monitorohet.
19. Efekti i ngulitjes në pozitë – Kur qëndrimi i gjatë në të njëjtin vend pengon përparimin
Ndonjëherë një punonjës mund të kalojë shumë vite në të njëjtën pozitë, edhe pse ka përvojë dhe aftësi për të marrë përgjegjësi më të mëdha.
Ky fenomen përshkruhet si efekti i ngulitjes në pozitë (Klebeeffekt).
Me kalimin e kohës, mungesa e ndryshimeve, sfidave të reja dhe mundësive për zhvillim mund ta kufizojë karrierën.
Prandaj, është e rëndësishme që njeriu të kërkojë vazhdimisht mundësi për të mësuar, për t'u zhvilluar dhe për të marrë përsipër përgjegjësi të reja.
20. Efekti Pratfall – Gabimet e vogla mund të na bëjnë më të pëlqyeshëm
Njerëzit që duken të përsosur në çdo aspekt ndonjëherë krijojnë distancë te të tjerët.
Ndërsa një gabim i vogël, i padëmshëm, mund ta bëjë një person më njerëzor dhe më të afërt.
Ky është efekti Pratfall. Ai tregon se një person kompetent mund të bëhet edhe më simpatik kur shfaq një dobësi të vogël.
Por kjo nuk do të thotë se çdo gabim na bën më të pëlqyeshëm. Rëndësi ka konteksti dhe mënyra si perceptohet ai.
Të kuptosh psikologjinë do të thotë të kuptosh më mirë veten
Efektet psikologjike janë pjesë e jetës sonë të përditshme. Ato ndikojnë në mënyrën si i gjykojmë njerëzit, si marrim vendime, si reagojmë ndaj kritikave, si blejmë dhe si ndërtojmë marrëdhëniet me të tjerët.
Shpesh nuk jemi të vetëdijshëm se sa shumë ndikohen vendimet tona nga përshtypjet e para, pritshmëritë, emocionet apo mënyra si na paraqitet një informacion.
Njohja e këtyre fenomeneve nuk do të thotë se mund t'i shmangim plotësisht, por na jep mundësinë të ndalemi dhe të mendojmë para se të reagojmë.
Ndoshta herën tjetër që do të gjykoni dikë nga pamja, do të bindeni nga një ofertë që duket tepër e favorshme apo do të këmbëngulni në një mendim pa i shqyrtuar faktet, do ta pyesni veten: A është ky vërtet gjykimi im, apo po ndikohem nga ndonjë efekt psikologjik?
Sepse hapi i parë drejt vendimeve më të vetëdijshme është të kuptojmë se si funksionon mendja jonë.
Comments