Për dekada me radhë, një sekondë shtesë është përdorur për të mbajtur orët atomike në harmoni me rrotullimin e Tokës. Por kjo praktikë mund të marrë fund. Shkencëtarët dhe institucionet ndërkombëtare po përgatiten për një mënyrë të re të matjes së kohës.
Në pamje të parë, një sekondë duket si diçka krejt e parëndësishme. Për njeriun, një ndryshim prej vetëm një sekonde është pothuajse i pamundur të vërehet. Por për sistemet kompjuterike, telekomunikacionin, energjinë, navigimin dhe shumë teknologji moderne, edhe një sekondë mund të shkaktojë probleme.
Pikërisht për këtë arsye, prej vitit 1972 është përdorur e ashtuquajtura sekondë e brishtë (leap second) – një korrigjim i vogël i kohës që bëhet për të mbajtur në përputhje orët atomike me rrotullimin real të Tokës.
Deri tani, një sekondë e tillë është shtuar 27 herë, ndërsa korrigjimi i fundit u bë në fund të vitit 2016. Dhe, sipas planit të ri ndërkombëtar, ajo mund të ketë qenë edhe e fundit.
Pse na duhet një sekondë shtesë?
Koha matet në dy mënyra të ndryshme.
E para është Koha e Koordinuar Universale (UTC), e cila bazohet në orët atomike. Këto janë jashtëzakonisht të sakta dhe matin kohën në mënyrë pothuajse të pandryshueshme.
E dyta është UT1, ose koha astronomike, e cila përcaktohet nga rrotullimi i Tokës rreth boshtit të saj.
Problemi qëndron pikërisht këtu: Toka nuk rrotullohet me një shpejtësi krejtësisht konstante.
Rrotullimi i saj ndryshon pak nga dita në ditë, nga një stinë në tjetrën dhe edhe gjatë periudhave shumë më të gjata. Faktorë të ndryshëm natyrorë ndikojnë në këtë ritëm.
Orët atomike, ndërkohë, vazhdojnë të matin kohën me një saktësi jashtëzakonisht të lartë.
Kështu, me kalimin e kohës, dy mënyrat e matjes fillojnë të largohen nga njëra-tjetra.
Çfarë është sekonda e brishtë?
Për të parandaluar që diferenca mes UTC dhe UT1 të bëhej shumë e madhe, u vendos që ajo të mos kalojë 0,9 sekonda.
Kur diferenca i afrohet këtij kufiri, shtohet një sekondë në sistemin e matjes së kohës.
Kjo sekondë është shtuar zakonisht në fund të 30 qershorit ose 31 dhjetorit. Në atë rast, një minutë nuk ka 60, por 61 sekonda.
Vendimin për këtë korrigjim e merr Shërbimi Ndërkombëtar i Rrotullimit të Tokës dhe Sistemeve të Referencës (IERS).
Që nga viti 1972, kjo është bërë 27 herë. Hera e fundit ishte në 31 dhjetor 2016.
Pse një sekondë mund të shkaktojë probleme të mëdha?
Për shumicën e njerëzve, sekonda e brishtë kalon pa u vënë re. Por sistemet teknologjike nuk e përjetojnë gjithmonë njësoj.
Programet kompjuterike, serverët, sistemet e komunikimit, rrjetet energjetike, sistemet e navigimit dhe infrastruktura të tjera kritike kërkojnë një matje të qëndrueshme dhe të parashikueshme të kohës.
Një ndryshim i papritur prej vetëm një sekonde mund të krijojë konflikte në sistemet që presin që koha të ecë në mënyrë të vazhdueshme.
Pikërisht për këtë arsye, ekspertët e konsiderojnë sekondën e brishtë gjithnjë e më shumë si një burim rreziku teknik.
Toka po rrotullohet pak më shpejt
Ekziston edhe një paradoks interesant.
Në periudha shumë të gjata kohore, rrotullimi i Tokës ngadalësohet kryesisht për shkak të ndikimit të forcave baticore të Hënës dhe Diellit.
Por vitet e fundit është vërejtur se rrotullimi i Tokës në disa periudha është përshpejtuar lehtë.
Kjo krijon një situatë të pazakontë: në vend që të shtohet një sekondë, në të ardhmen mund të lindë nevoja për të hequr një sekondë.
Një “sekondë negative” nuk është zbatuar kurrë më parë.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga problemet kryesore: askush nuk e di me siguri se si do të reagojnë sistemet teknologjike ndaj heqjes së një sekonde.
Industria do të duhej të përgatitej teknikisht, ndërsa kjo mund të sillte kosto të konsiderueshme.
Çfarë propozohet të ndryshojë?
Për këtë arsye, Konferenca e Përgjithshme për Peshat dhe Masat (CGPM) ka propozuar heqjen e sekondës së brishtë.
Ideja është që UTC të vazhdojë të ecë në mënyrë të pandërprerë, pa korrigjime të papritura prej një sekonde.
Në vend që të korrigjohet vazhdimisht ora atomike për ta mbajtur pranë kohës astronomike, do të lejohej që diferenca mes tyre të rritej gradualisht.
Sipas propozimit, UTC do të mund të largohej deri në 3600 sekonda – pra një orë të plotë – nga koha astronomike.
Kjo mund të duket shumë, por ekspertët mendojnë se një diferencë e tillë do të krijohej vetëm pas një periudhe shumë të gjatë. Synimi është që sistemi i matjes së kohës të mos ketë nevojë për ndërhyrje të tilla për shumë shekuj.
Një vendim përfundimtar pritet të merret në kuadër të procedurës ndërkombëtare të CGPM-së, ndërsa propozimi parashikon që sistemi i ri të hyjë në fuqi më 20 maj 2027.
A do ta vërejmë ndryshimin?
Për jetën e përditshme, pothuajse me siguri jo.
Nëse sekonda e brishtë hiqet, orët tona nuk do të fillojnë papritur të tregojnë një kohë tjetër. Ndryshimi do të jetë shumë gradual.
Me kalimin e shekujve, megjithatë, ora zyrtare dhe pozicioni real i Diellit në qiell do të largohen gjithnjë e më shumë nga njëra-tjetra.
Por edhe sot koha zyrtare nuk përputhet në mënyrë të përsosur me kohën lokale diellore. Kjo ndikohet nga zonat kohore, pozicioni gjeografik dhe ora verore.
Kush do të preket më shumë?
Ndryshimi do të ketë rëndësi kryesisht për profesionet dhe fushat që merren drejtpërdrejt me matjen astronomike të kohës dhe pozicionit të Tokës.
Mes tyre janë astronomët, gjeodezët dhe specialistët që punojnë me matjen dhe përcaktimin e saktë të sipërfaqes së Tokës.
Për pjesën tjetër të njerëzimit, sekonda e brishtë mund të zhduket nga kalendari teknik i njerëzimit pa u vënë pothuajse fare re.
Por pas kësaj ndryshon një parim i rëndësishëm: për herë të parë, ora njerëzore do të lejohet të largohet gradualisht nga ritmi i rrotullimit të Tokës, në vend që të korrigjohet vazhdimisht për ta ndjekur atë.
Dhe kjo, edhe pse bëhet fjalë vetëm për një sekondë, është një ndryshim i rëndësishëm në mënyrën se si njerëzimi e mat kohën.
Comments