Njeriu ndërton avionë, shkruan libra, krijon teknologji dhe ka arritur të vendoset në të shtatë kontinentet e Tokës. Historia jonë është, në shumë aspekte, një sukses i jashtëzakonshëm evolucionar. Por si filloi gjithçka? Nga erdhi njeriu dhe çfarë ndodhi me format e tjera njerëzore që dikur jetonin në Tokë?
Për një kohë të gjatë, evolucioni njerëzor është paraqitur përmes një imazhi tashmë të famshëm: një krijesë e ngjashme me majmunin që ecën e përkulur, drejtohet gradualisht dhe, hap pas hapi, shndërrohet në njeriun modern.
Por kjo pamje është shumë larg realitetit shkencor.
Historia e evolucionit njerëzor nuk i ngjan një vije të drejtë. Ajo i ngjan më shumë një shkurreje të dendur, me degë të shumta, ku për miliona vjet kanë ekzistuar njëkohësisht forma të ndryshme njerëzore. Disa prej tyre u zhdukën, të tjera vazhduan të evoluojnë, ndërsa disa u takuan dhe u ndërthurën me njëra-tjetrën.
Dhe këtu shfaqet një nga misteret më të mëdha të historisë së njerëzimit:
Nëse dikur kanë ekzistuar disa forma njerëzore, pse në fund mbeti vetëm Homo sapiens?
Një detektiv në gjurmët e ADN-së së lashtë
Pikërisht kësaj pyetjeje i është kushtuar një pjesë e rëndësishme e punës së paleogjenetistit gjerman Johannes Krause, studiues në Institutin Max Planck për Antropologjinë Evolucionare.
Krause dhe ekipi i tij përpiqen të rindërtojnë historinë e njerëzimit përmes një burimi jashtëzakonisht të çmuar: ADN-së së lashtë.
Me metoda moderne laboratorike dhe teknologji të avancuara, studiuesit nxjerrin material gjenetik nga mbetje njerëzore mijëra, madje qindra mijëra vjeçare. Çdo fragment ADN-je mund të jetë një pjesë e një historie që përndryshe do të kishte humbur përgjithmonë.
Një nga zbulimet më spektakolare erdhi në vitin 2010, kur Johannes Krause, së bashku me paleogjenetistin suedez Svante Pääbo, analizoi ADN-në e nxjerrë nga një kockë gishti e gjetur në Shpellën e Denisovës, në Siberi.
Rezultati ishte befasues: ADN-ja i përkiste një grupi njerëzor të panjohur më parë për shkencën.
Kështu u zbulua historia e Denisovanëve, një nga kapitujt më intriguese të evolucionit njerëzor.
Denisovanët – njerëzit që i njohëm fillimisht vetëm përmes ADN-së
Për një kohë të gjatë, shkencëtarët kishin në dispozicion vetëm disa mbetje të vogla nga Shpella e Denisovës: një kockë gishti, dhëmbë dhe fragmente të tjera kockore.
Megjithatë, ADN-ja e tyre tregoi diçka që fosilet nuk mund ta tregonin.
Denisovanët përfaqësonin një linjë të veçantë të njerëzimit, e cila u nda nga paraardhësit e Homo sapiens dhe neandertalëve qindra mijëra vite më parë.
Zbulimet e mëvonshme, përfshirë analizat e materialit gjenetik të lidhur me kafkën e Harbinit, kanë ndihmuar studiuesit të kuptojnë më mirë historinë dhe pamjen e këtyre njerëzve të lashtë.
Sot besohet se Denisovanët kanë qenë të pranishëm në pjesë të Azisë për qindra mijëra vjet dhe se historia e tyre ishte shumë më komplekse nga sa mund të imagjinonim më parë.
Një pjesë e Denisovanëve jeton ende brenda nesh
Ndoshta më befasuesja është se Denisovanët nuk janë thjesht një degë e zhdukur e pemës së evolucionit.
Një pjesë e trashëgimisë së tyre gjenetike vazhdon të ekzistojë te njerëzit modernë.
Paraardhësit e disa popullsive moderne u takuan dhe u çiftuan me Denisovanët. Për këtë arsye, njerëzit e sotëm në disa pjesë të botës, veçanërisht në Oqeani dhe në disa popullsi të Azisë, mbartin përqindje të ADN-së me origjinë denisovane.
Edhe neandertalët kanë lënë gjurmë në ADN-në e njerëzve modernë.
Kjo do të thotë se historia jonë nuk është historia e një specieje që thjesht zëvendësoi të gjitha të tjerat. Në disa raste, njerëz të ndryshëm u takuan, u përzien dhe lanë gjurmë gjenetike që vazhdojnë të ekzistojnë edhe sot.
A mund të kenë folur Denisovanët?
Megjithatë, shumë pyetje mbeten pa përgjigje.
Si dukeshin Denisovanët? Sa të gjatë ishin? Si ishte trupi i tyre? Si jetonin? Dhe mbi të gjitha: a ishin në gjendje të flisnin?
Në ADN-në e Denisovanëve është identifikuar një variant i gjenit FOXP2, i cili gjendet gjithashtu te njerëzit modernë dhe neandertalët dhe lidhet me zhvillimin e aftësive të të folurit dhe gjuhës.
Por kjo nuk është dëshmi se Denisovanët kishin një gjuhë të zhvilluar si ajo e njeriut modern.
Shkenca duhet të bëjë dallimin mes asaj që mund të sugjerohet nga ADN-ja dhe asaj që mund të provohet me siguri.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga bukuritë e paleogjenetikës: çdo zbulim i ri mund të ndryshojë atë që mendojmë se dimë për të kaluarën.
Sa shumë ende nuk dimë për origjinën tonë?
ADN-ja e lashtë ka ndryshuar rrënjësisht mënyrën se si shkencëtarët e studiojnë evolucionin njerëzor. Ajo u lejon studiuesve të shohin jo vetëm kockat dhe tiparet fizike të paraardhësve tanë, por edhe marrëdhëniet gjenetike mes popullsive të lashta.
Megjithatë, kjo shkencë ka kufijtë e saj.
ADN-ja degradohet me kalimin e kohës dhe ruhet vetëm në kushte të caktuara. Shumë prej njerëzve që kanë jetuar qindra mijëra vite më parë nuk kanë lënë pas asnjë gjurmë gjenetike që mund të analizohet sot.
Prandaj, historia e njerëzimit ende përmban boshllëqe të mëdha.
Ndoshta një kockë e vogël, një dhëmb i harruar apo një fragment ADN-je i ruajtur në tokë mund të ndryshojë nesër atë që mendojmë sot për origjinën tonë.
Historia e njeriut nuk është një vijë e drejtë
Zbulimet e paleogjenetikës po na detyrojnë ta shohim ndryshe historinë e Homo sapiens.
Nuk ka qenë një rrugëtim i thjeshtë nga “majmuni” te njeriu modern. Ka pasur shumë degë, shumë eksperimente evolucionare dhe shumë forma njerëzore që kanë jetuar në periudha të ndryshme dhe në vende të ndryshme.
Disa u zhdukën.
Disa mbijetuan për një kohë të gjatë.
Disa u takuan me paraardhësit tanë.
Dhe disa prej tyre, në një kuptim shumë real, vazhdojnë të jetojnë brenda nesh – në ADN-në tonë.
Kjo e bën pyetjen “Nga erdhi njeriu?” edhe më interesante.
Sepse ndoshta përgjigjja nuk gjendet në një pikë të vetme të historisë, por në një rrjet të jashtëzakonshëm takimesh, migrimesh, zhdukjesh dhe ndërthurjesh që, pas miliona vitesh, çuan te njeriu që njohim sot.
Comments