Në veriun e largët të Rusisë, një pllakë e trashë metalike, e salduar fort, mbyll hyrjen drejt një prej projekteve më të jashtëzakonshme shkencore të shekullit XX. Poshtë saj ndodhet shpimi Kola, i cili arriti në një thellësi prej 12.262 metrash.
Në maj të vitit 1970, një ekip shkencëtarësh sovjetikë nisi një projekt ambicioz në Gadishullin Kola, pranë kufirit me Norvegjinë. Qëllimi nuk ishte kërkimi i naftës apo mineraleve, por depërtimi sa më thellë në koren e Tokës për të kuptuar se çfarë fshihet nën sipërfaqe.
Për më shumë se dy dekada, shpimi vazhdoi metër pas metri në shkëmbinjtë shumë të vjetër të Mburojës Baltike. Në vitin 1989, dega më e thellë e projektit, e njohur si SG-3, arriti rekordin prej 12.262 metrash.
Në fund, diametri i pusit ishte vetëm rreth 23 centimetra. Megjithatë, pavarësisht kësaj thellësie të jashtëzakonshme, shpimi kishte depërtuar vetëm në një pjesë të vogël të kores kontinentale dhe ishte ende shumë larg mantelit të Tokës.
Toka ishte shumë më e nxehtë nga sa pritej
Ajo që e bëri projektin veçanërisht të rëndësishëm nuk ishte vetëm rekordi, por zbulimet që u bënë në thellësi.
Shkencëtarët zbuluan se temperatura rritej shumë më shpejt nga sa parashikonin modelet. Në rreth 12 kilometra thellësi pritej një temperaturë shumë më e ulët, ndërsa matjet treguan vlera jashtëzakonisht të larta, rreth 180°C.
Në këto kushte, shkëmbinjtë nuk silleshin më si një material i fortë që thjesht thyhej nga shpimi. Nën presionin dhe temperaturën e madhe, ata fillonin të deformoheshin në mënyrë plastike dhe të shtyheshin përsëri drejt hapësirës së krijuar nga shpimi.
Kjo e bënte jashtëzakonisht të vështirë mbajtjen e pusit të hapur.
Por temperatura nuk ishte befasia e vetme. Në disa kilometra thellësi u gjetën edhe zona me ujë brenda shkëmbinjve kristalorë, aty ku më parë mendohej se nuk mund të ekzistonte një sasi e tillë lëngjesh.
Shenja jete 6,7 kilometra nën sipërfaqe
Një nga zbulimet më befasuese erdhi në rreth 6,7 kilometra thellësi.
Studiuesit gjetën mikrofosile të organizmave të vegjël, kryesisht mbetje të planktonit njëqelizor. Shkëmbinjtë ku u gjetën këto gjurmë ishin rreth dy miliardë vjet të vjetër.
Zbulimi tregoi se gjurmët e jetës së lashtë mund të ruheshin në kushte shumë më ekstreme nga sa mendohej më parë.
Shpimi sfidoi edhe një tjetër ide të rëndësishme të gjeologjisë. Shkencëtarët prisnin të gjenin një kufi të qartë midis granitit dhe bazaltit, të sugjeruar nga disa matje sizmike. Por mostrat nga thellësia treguan diçka tjetër: nuk kishte atë ndarje të thjeshtë. Në vend të saj u gjetën shkëmbinj granitikë të transformuar dhe të çarë.
Si lindi legjenda e “portës së ferrit”?
Rreth shpimit Kola u krijua më vonë një nga legjendat më të famshme të internetit.
Në fillim të viteve 1990 filloi të qarkullonte historia se shkencëtarët kishin ulur një mikrofon rezistent ndaj temperaturave ekstreme në pus dhe kishin regjistruar britma njerëzish që vinin nga thellësia e Tokës.
Sipas versioneve të historisë, poshtë ndodhej një lloj “porte për në ferr”.
Por kjo nuk është e vërtetë. Historia lindi nga një raport i sajuar, i publikuar fillimisht si shaka në një gazetë finlandeze dhe më pas i përhapur nga media dhe programe fetare. Asnjë regjistrim i tillë nuk është verifikuar dhe temperaturat e pretenduara në këto histori nuk përputhen me matjet reale të shpimit.
Fundi i projektit në 12.262 metra
Në vitin 1992, shpimi u ndërpre. Kushtet ekstreme në thellësi, veçanërisht temperatura dhe presioni, e bënë vazhdimin gjithnjë e më të vështirë. Me kalimin e viteve, projekti u braktis dhe objektet mbi tokë nisën të shkatërroheshin.
Sot, një pllakë metalike e salduar mbulon hyrjen e shpimit në peizazhin e ftohtë të Gadishullit Kola.
12.262 metra mund të duken si një distancë e pabesueshme. Por në përmasat e planetit tonë, ajo është vetëm një gërvishtje në koren e Tokës.
Dhe ndoshta ky është mësimi më interesant i shpimit Kola: edhe pasi zbritëm më shumë se 12 kilometra nën këmbët tona, Toka ende na tregoi se dimë shumë pak për atë që fshihet brenda saj.
Comments