Gjithçka mund të nisë që në fëmijëri
“E dua punën time, por ndonjëherë më lodh.” Për disa njerëz kjo nuk është kontradiktë. Për të tjerë, është e pamundur të pranosh dy të vërteta njëkohësisht. Psikologjia e quan këtë “tolerancë ndaj paqartësisë” dhe thotë se ajo ndikohet nga mënyra si jemi rritur, nga stresi dhe nga marrëdhënia që kemi me gabimin.
A ju ka ndodhur të diskutoni me dikë dhe të kuptoni se, pavarësisht argumenteve, ai person nuk do ta ndryshojë mendimin?
Mund t’i paraqisni fakte të reja, një këndvështrim tjetër ose edhe një argument që e vë në dyshim bindjen e tij. Por përgjigjja mbetet e njëjtë.
“Unë e di si është.”
Në debate politike, në rrjetet sociale, në familje apo mes miqsh, kjo situatë është bërë gjithnjë e më e zakonshme. Shpesh nuk diskutojmë më për të kuptuar, por për të fituar.
Dhe pikërisht këtu shfaqet një aftësi psikologjike që mund të ketë shumë rëndësi në mënyrën se si mendojmë dhe komunikojmë: toleranca ndaj paqartësisë.
Jo çdo gjë është bardhë e zi
Një njeri me tolerancë të lartë ndaj paqartësisë është në gjendje të pranojë se një çështje mund të jetë më komplekse sesa duket në shikim të parë.
Ai mund të pranojë se dy gjëra që duken kontradiktore mund të jenë të vërteta njëkohësisht.
Për shembull:
“E dua punën time, por ndonjëherë ajo më lodh.”
Nuk ka nevojë të zgjedhë njërën prej tyre. Të dyja mund të jenë të vërteta.
Po kështu, mund të thuash:
“E dua vendin tim, por nuk jam dakord me disa politika të tij.”
Ose:
“E respektoj këtë person, por nuk jam dakord me atë që ai thotë.”
Për një njeri që e sheh botën vetëm në dy ngjyra, këto deklarata mund të duken si kontradikta të papranueshme.
Por jeta reale rrallë është kaq e thjeshtë.
Problemi fillon kur kërkojmë gjithmonë një përgjigje të vetme
Sipas psikologes dhe psikoterapistes Lisa Hartke, toleranca ndaj paqartësisë lidhet me aftësinë për të përballuar kompleksitetin, shumëkuptimësinë dhe pasigurinë.
Njeriu që e ka të vështirë këtë gjendje tenton të largohet nga situatat kontradiktore, sepse ato mund të shkaktojnë stres dhe parehati.
Dhe atëherë lind nevoja për një përgjigje të shpejtë:
Kush ka të drejtë? Kush e ka gabim? Kush është i mirë? Kush është i keq?
Sa më e ndërlikuar të jetë situata, aq më e madhe mund të bëhet dëshira për ta thjeshtuar atë.
Kjo shpjegon edhe një pjesë të mënyrës se si zhvillohen shumë debate në rrjetet sociale: një çështje komplekse reduktohet në dy kampe dhe secili kamp bindet se vetëm ai zotëron të vërtetën.
Stresi na e ngushton mënyrën e të menduarit
Toleranca ndaj paqartësisë nuk varet vetëm nga karakteri.
Edhe gjendja në të cilën ndodhet një person ka rëndësi.
Kur dikush jeton nën stres të vazhdueshëm, përballet me pasiguri ekonomike, frikë për të ardhmen ose ndien se mund të humbasë statusin dhe sigurinë e tij, aftësia për të parë një situatë nga disa këndvështrime mund të zvogëlohet.
Në kushte të tilla, njeriu mund të kërkojë më shumë siguri dhe përgjigje të qarta.
Sa më shumë presion, aq më e madhe mund të jetë dëshira për ta parë botën bardhë e zi.
Ajo që mësojmë në fëmijëri mbetet edhe në moshë të rritur
Një pjesë e rëndësishme e kësaj aftësie mund të ndërtohet që në fëmijëri.
Fëmijët nuk lindin me aftësi të zhvilluara për të kontrolluar emocionet dhe stresin. Ata mësojnë gradualisht se si të qetësohen dhe si të përballojnë situatat e vështira.
Këtu luan rol të rëndësishëm bashkërregullimi emocional.
Kur një fëmijë është i frikësuar, i zemëruar ose i shqetësuar, një prind apo kujdestar i qetë mund ta ndihmojë të kuptojë se emocioni është i përballueshëm.
Fëmija mëson:
“Jam i shqetësuar, por mund të qetësohem.”
“Nuk e di çfarë do të ndodhë, por mund ta përballoj.”
“Mund të kem gabuar dhe kjo nuk do të thotë se jam i pavlerë.”
Përvojat e tilla mund të ndikojnë më vonë në mënyrën se si një person përballet me pasigurinë, kritikën dhe mendimet e ndryshme.
Të jesh inteligjent nuk do të thotë të durosh më mirë kontradiktat
Një keqkuptim i zakonshëm është se toleranca ndaj paqartësisë duhet të jetë shenjë e inteligjencës së lartë.
Por psikologia Hartke thekson se nuk ka prova të mjaftueshme për një lidhje të drejtpërdrejtë mes këtyre dy gjërave.
Edhe një person shumë inteligjent mund ta ketë të vështirë të pranojë se nuk ka përgjigjen e duhur.
Prandaj, përveç aftësive intelektuale, rëndësi kanë edhe aftësitë emocionale dhe sociale: menaxhimi i stresit, kontrolli i emocioneve dhe aftësia për të dëgjuar tjetrin.
Në veçanti, është e rëndësishme të jesh në gjendje të pranosh se dikush mund të vërë në dyshim njohuritë e tua pa e përjetuar këtë si një sulm personal.
Pse e kemi kaq të vështirë të themi: “Mund të kem gabuar”?
Ndoshta këtu qëndron një nga pikat më të rëndësishme.
Për disa njerëz, pranimi i gabimit nuk është thjesht ndryshim mendimi. Ai perceptohet si humbje autoriteti, dobësi ose ulje e vlerës personale.
Prandaj, në vend që të thonë:
“Nuk e kisha parë nga ky këndvështrim.”
mund të reagojnë:
“Jo, ti e ke gabim.”
Në këtë mënyrë, debati nuk zhvillohet më për idenë. Ai bëhet mbrojtje e identitetit personal.
Dhe kur një mendim lidhet shumë fort me vetëvlerësimin, ndryshimi i tij bëhet shumë më i vështirë.
Edhe shoqëria ndikon
Toleranca ndaj mendimeve të ndryshme nuk është vetëm çështje individuale.
Edhe shoqëria ku jetojmë përcakton se sa hapësirë ka për mendime të ndryshme dhe për diskutime pa një përgjigje të menjëhershme.
Ka shoqëri dhe periudha historike ku kontradiktat tolerohen më lehtë. Në raste të tjera, ekziston një presion më i madh për të zgjedhur një kamp dhe për të mbajtur një qëndrim të prerë.
Kjo është veçanërisht e dukshme në politikë, ku diskutimet shpesh reduktohen në ndarjen:
“ne” dhe “ata”.
Por një shoqëri demokratike ka nevojë edhe për aftësinë për të pranuar se një problem mund të ketë më shumë se një dimension dhe se një kundërshtar politik mund të ketë një argument të vlefshëm edhe kur nuk pajtohemi me përfundimin e tij.
Të pranosh pasigurinë nuk do të thotë të mos kesh qëndrim
Toleranca ndaj paqartësisë nuk do të thotë të mos kesh bindje.
Nuk do të thotë as të pranosh çdo mendim si të barabartë me një fakt.
Do të thotë të jesh në gjendje të thuash:
“Ky është qëndrimi im, por mund të ketë diçka që nuk e kam kuptuar ende.”
Kjo është ajo që psikologjia e lidh me përulësinë intelektuale: pranimin se njohuritë tona kanë kufij dhe se të mësuarit nuk përfundon me bindjen e parë.
Ndoshta pjekuria fillon pikërisht këtu
Në një kohë kur debatet publike shpesh kërkojnë përgjigje të menjëhershme, etiketime të shpejta dhe ndarje në kampe, aftësia për të jetuar me një pyetje pa përgjigje të menjëhershme mund të jetë më e rëndësishme se sa duket.
Të pranosh se mund të duash dhe të kritikosh të njëjtën gjë.
Të respektosh një person pa qenë dakord me të.
Të pranosh se mund të kesh të drejtë në një pjesë dhe të gabosh në një pjesë tjetër.
Dhe mbi të gjitha, të jesh në gjendje të thuash:
“Mund të kem gabuar.”
Kjo nuk është domosdoshmërisht dobësi.
Mund të jetë një nga shenjat e një mendjeje që nuk ka frikë nga kompleksiteti.
Comments