Aktgjykimi i sotëm në Hagë ka tronditur një pjesë të madhe të shoqërisë kosovare. Për shumë njerëz, sidomos për ata që e lidhin luftën e viteve 1998–1999 me sakrificën për liri dhe me përpjekjen për krijimin e shtetit të Kosovës, vendimi i sotëm nuk është thjesht një aktgjykim penal. Ai prek kujtesën, emocionin dhe mënyrën se si një pjesë e shoqërisë e ka përjetuar historinë e saj të afërt.
Sot, Dhomat e Specializuara në Hagë shpallën aktgjykimin në çështjen ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Thaçi u shpall fajtor për katër vepra penale të krimeve të luftës dhe u dënua me 25 vjet burgim. Të akuzuarit janë shpallur të pafajshëm për gjashtë pika të krimeve kundër njerëzimit, për të cilat trupi gjykues vlerësoi se nuk kishte prova të mjaftueshme.
Por, përtej dhimbjes dhe reagimeve të natyrshme, tani shtrohet një pyetje shumë më e rëndësishme: Çfarë duhet të bëjë Kosova më tej?
Zemërimi është i kuptueshëm, por rruga duhet të jetë juridike
Në një shoqëri demokratike, një aktgjykim i gjykatës mund të kritikohet, mund të kundërshtohet dhe mund të analizohet. Por rruga e parë për ta kundërshtuar një vendim gjyqësor nuk është rrëzimi i institucionit që e ka dhënë atë vendim. Është ankimi.
Pikërisht këtu duhet të përqendrohet vëmendja.
Nëse mbrojtja konsideron se trupi gjykues ka bërë gabime në vlerësimin e provave, në interpretimin e ligjit, në përgjegjësinë individuale apo në procedurë, këto çështje duhet të shtrohen në mënyrë të argumentuar në instancën e apelit. Një vendim i shkallës së parë nuk është domosdoshmërisht fjala e fundit e procesit.
Kjo nuk do të thotë se apeli garanton një rezultat tjetër. Do të thotë vetëm se sistemi juridik parashikon një mekanizëm për kontrollin e vendimit të shkallës së parë.
Dhe kjo është rruga që duhet të ndiqet me seriozitet.
A mund ta shuajë Kuvendi Dhomat e Specializuara?
 |
| (Një ide e papërgjegjshme) |
Kjo është një nga pyetjet që po dëgjohet sot më shumë se çdo herë tjetër.
Në planin formal, Kuvendi i Kosovës ishte institucioni që në vitin 2015 miratoi ndryshimin kushtetues që krijoi bazën për Dhomat e Specializuara dhe miratoi Ligjin nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar.
Por prej kësaj nuk mund të nxirret përfundimi se Kuvendi mund ta mbyllë gjykatën me një votim të zakonshëm.
Neni 162 i Kushtetutës është pjesë e kësaj arkitekture juridike. Për më tepër, Gjykata Kushtetuese e Dhomave të Specializuara ka konstatuar se mandati nuk përfundoi me kalimin e periudhës fillestare pesëvjeçare, por vazhdon deri në njoftimin nga Këshilli i Bashkimit Evropian për përfundimin e mandatit.
Pra, çështja nuk është aq e thjeshtë sa: “Kuvendi votoi dhe gjykata u mbyll.”
Kjo gjykatë është krijuar përmes një kombinimi të Kushtetutës së Kosovës, ligjit të Kosovës dhe një marrëveshjeje ndërkombëtare të lidhur me Bashkimin Evropian. Vetë Dhomat e Specializuara e përshkruajnë bazën e tyre juridike si rezultat të Marrëveshjes së Shkëmbimit të Letrave të vitit 2014, të ratifikuar nga Kuvendi, dhe të ndryshimit kushtetues e ligjit të miratuar në vitin 2015.
Prandaj, një përpjekje e njëanshme për ta ndërprerë këtë mekanizëm do të hapte një betejë të re juridike dhe politike, përtej vetë procesit gjyqësor.
Por edhe pyetjet duhet të lejohen
Kjo nuk do të thotë se Kosova duhet të heshtë.
Përkundrazi.
Një shtet demokratik duhet të jetë në gjendje të bëjë pyetje edhe kur gjykata ka marrë vendim. Duhet të analizohet mënyra se si u krijua kjo gjykatë, arsyet për të cilat u krijua, standardet e provave, praktika e ndjekjes penale, mbrojtja e dëshmitarëve, trajtimi i viktimave dhe mënyra se si vendimet ndikojnë në kujtesën historike të Kosovës.
Por këto pyetje duhet të trajtohen me dokumente, prova dhe argumente juridike, jo me teori, hakmarrje politike apo deklarata emocionale.
Dhomat e Specializuara kanë mandat të kufizuar dhe juridiksioni i tyre lidhet me krime të caktuara të pretenduara nga periudha 1998–2000. Ato deklarojnë se përgjegjësia është individuale dhe se nuk gjykohet një popull, një etni apo një organizatë si e tillë.
Kjo është një dallim që duhet ruajtur: një aktgjykim penal ndaj individëve nuk duhet automatikisht të shndërrohet në gjykim të një populli apo të luftës së një populli për liri.
Kosova nuk duhet të zgjedhë mes drejtësisë dhe historisë së saj
Ndoshta ky është momenti kur duhet të ndahet një çështje nga tjetra.
Kosova mund të mbrojë historinë e saj të çlirimit, sakrificën e qytetarëve dhe të drejtën e saj për liri, ndërkohë që pranon parimin se krimet individuale, nëse provohen sipas standardit juridik, duhet të kenë përgjegjësi individuale.
Këto dy gjëra nuk janë domosdoshmërisht kundërshtare.
Lufta e Kosovës kishte një kontekst të caktuar historik: një konflikt me forcat serbe, një popullsi civile të dëbuar dhe të vrarë, një ndërhyrje ndërkombëtare dhe më pas krijimin e një shteti të pavarur. Por konteksti historik nuk mund të zëvendësojë procesin e provave në një gjykatë. Në të njëjtën mënyrë, një aktgjykim ndaj individëve nuk mund të fshijë kontekstin historik në të cilin ndodhi lufta.
Prandaj, Kosova ka nevojë për të dyja: drejtësi individuale dhe kujtesë historike të argumentuar.
Apeli është rruga që duhet të ndiqet
Në këtë pikë, debati për mbylljen e Dhomave të Specializuara mund të jetë i kuptueshëm si reagim politik dhe emocional. Por përballë një aktgjykimi konkret, pyetja më urgjente është tjetër:
A ka argumente juridike që mund ta ndryshojnë këtë vendim në apel?
Këtë duhet ta vlerësojë mbrojtja, mbi bazën e arsyetimit të plotë të aktgjykimit.
Dhe këtu duhet të tregohet durim.
Gjykata e ka publikuar vendimin e saj në kuadër të një procesi që ka zgjatur disa vite; procesi gjyqësor filloi në prill 2023 dhe përfundoi fazën e provave në dhjetor 2025, ndërsa në shkurt 2026 u mbajtën deklaratat përmbyllëse. Në këtë çështje janë administruar mijëra prova dhe janë dëgjuar dëshmitarë të shumtë.
Prandaj, para se të kërkohet një përgjigje politike ndaj një vendimi gjyqësor, duhet të lexohet vendimi, të analizohet arsyetimi dhe të identifikohen konkretisht pikat që mbrojtja do t'i kundërshtojë.
Një ditë e rëndë nuk duhet të bëhet një krizë shtetërore
Sot shumë qytetarë të Kosovës janë të zhgënjyer, të zemëruar ose të tronditur. Ky reagim është pjesë e debatit shoqëror.
Por Kosova duhet të ruajë qetësinë institucionale.
Nëse dikush beson se vendimi është i padrejtë, duhet të kërkojë drejtësi përmes mekanizmave juridikë. Nëse dikush beson se ka probleme me vetë modelin e Dhomave të Specializuara, duhet ta argumentojë këtë në planin kushtetues, juridik dhe politik. Nëse Kuvendi dëshiron të shqyrtojë të ardhmen e këtij institucioni, kjo duhet të bëhet në përputhje me Kushtetutën dhe detyrimet ndërkombëtare të Kosovës.
Kjo është shumë më e vështirë sesa një deklaratë politike, por është edhe shumë më e qëndrueshme.
Kosova sot nuk ka nevojë për një përgjigje të nxituar. Ka nevojë për argument.
Nuk është e domosdoshme të zgjidhet sot pyetja nëse Dhomat e Specializuara duhet të ekzistojnë përgjithmonë. Sot duhet të ndiqet rruga që sistemi juridik e ka parashikuar për kontrollin e një aktgjykimi: ankimi, analiza e vendimit dhe mbrojtja e të drejtave përmes ligjit.
Dhe nëse më vonë lind nevoja për debat mbi vetë institucionin, ai debat duhet të zhvillohet mbi Kushtetutën, ligjin dhe marrëveshjet që Kosova ka pranuar.
Sepse shteti që kërkon të respektohet si shtet duhet të tregojë se di të luftojë edhe betejat më të vështira brenda ligjit.
Sakrifica për liri nuk humbet vlerën e saj vetëm sepse një gjykatë dënon individë. Por as drejtësia nuk mund të kërkohet duke anashkaluar procedurat që vetë shteti i ka pranuar.
Pas një dite të rëndë si kjo, rruga më e fortë është ajo që mbështetet në prova, ligj dhe durim.
Comments