Teoria e tektonikës së pllakave u pranua gjerësisht nga shkenca vetëm në vitet 1960. Sot, ajo konsiderohet një nga teoritë themelore të gjeologjisë, pasi shpjegon fenomene të shumta natyrore si vullkanizmi, tërmetet, formimi i maleve dhe grabeneve.
Kontinentet që lëvizin
Deri jo shumë kohë më parë, gjeologët besonin se malet ishin formuar sepse Toka, dikur shumë e nxehtë, ishte ftohur dhe tkurrur me kalimin e kohës. Kjo tkurrje mendohej se kishte krijuar “rrudha” në sipërfaqe – pra vargje malore, ngjashëm me lëkurën e një molle që thahet.
Një qasje krejtësisht e re u propozua nga Alfred Lothar Wegener, meteorolog, gjeolog dhe eksplorues polar gjerman, i lindur në Berlin në vitin 1880. Ai vuri re se konturet bregdetare të Afrikës dhe Amerikës së Jugut përputhen si pjesë të një puzzle dhe ngriti pyetjen: a kanë qenë këto kontinente dikur të bashkuara?
Për të gjetur përgjigje, Wegener studioi fosile të florës dhe faunës në të dy anët e Atlantikut dhe kreu analiza gjeologjike. Rezultatet treguan ngjashmëri të habitshme midis shkëmbinjve të dy kontinenteve. Nga këto prova, ai formuloi teorinë e zhvendosjes së kontinenteve, sipas së cilës kontinentet lëvizin gradualisht mbi sipërfaqen e Tokës.
Megjithatë, komuniteti shkencor i kohës nuk e pranoi teorinë e tij, pasi Wegener nuk ishte në gjendje të shpjegonte forcën që i shtynte kontinentet të lëviznin. Ai vdiq në vitin 1930 gjatë ekspeditës së tij të tretë në Grenlandë, pa e parë kurrë pranimin e ideve të tij.
Zbulimet në fundin e oqeaneve
Në vitet 1950–1960, Marina Amerikane filloi eksplorimin sistematik të oqeaneve. Matjet me ekolot zbuluan se fundi i detit nuk ishte i rrafshët, por përmbante zinxhirë malorë gjigantë, vullkane, shpate të pjerrëta dhe hendeqe të thella.
Studimet e fushës magnetike sollën një zbulim vendimtar: në të dy anët e kreshtave mesoqeanike u vunë re breza magnetikë simetrikë, të magnetizuar herë në drejtim të fushës magnetike të Tokës dhe herë në drejtim të kundërt. Kjo tregonte se fusha magnetike e Tokës ishte përmbysur disa herë gjatë historisë gjeologjike.
Nga këto të dhëna u kuptua se fundi i oqeanit po zgjerohet, duke u formuar nga magma që del në kreshtat mesoqeanike. Sa më larg kreshtës, aq më i vjetër është shkëmbi. Meqë kontinentet janë të lidhura me pllakat oqeanike, edhe ato duhet të lëvizin.
Kështu, teoria e Wegener-it u rikthye në vëmendje – këtë herë me prova të forta shkencore.
Çfarë thotë teoria e tektonikës së pllakave?
Sipas teorisë moderne, korja e jashtme e Tokës përbëhet nga shtatë pllaka të mëdha dhe disa më të vogla, të cilat shtrihen rreth 100 km në thellësi. Ato nuk notojnë mbi një masë të shkrirë, siç mendohet shpesh.
Shtresat poshtë pllakave janë kryesisht të ngurta, por për shkak të temperaturave dhe presioneve shumë të larta, ato rrjedhin në mënyrë plastike, ngjashëm me akullnajat që lëvizin edhe pse janë prej akulli të fortë.
Lëvizja shkaktohet nga rrymat konvektive në brendësi të Tokës, të krijuara nga nxehtësia ekstreme e bërthamës (mbi 6000°C). Materiali i nxehtë ngrihet lart, ndërsa ai më i ftohtë zbret poshtë.
Falë teknologjisë satelitore moderne, sot mund të matet me saktësi lëvizja e pllakave. Kontinentet lëvizin me shpejtësi sa rritja e thonjve, duke e bërë çdo hartë botërore vetëm një “moment fotografik” në historinë gjeologjike.
Çfarë ndodh në kufijtë e pllakave?
- Kufijtë divergjentë: Në kreshtat mesoqeanike krijohet vazhdimisht material i ri, proces i njohur si Seafloor Spreading. Fundi i oqeanit është zakonisht jo më i vjetër se 200 milionë vjet.
- Kufijtë konvergjentë: Kur pllakat përplasen, formohen vargje malore si Alpet, rezultat i përplasjes së Afrikës me Euroazinë. Shpesh një pllakë zhytet nën tjetrën, duke shkaktuar vullkane dhe tërmete.
- Kufijtë transformues: Në disa zona, pllakat rrëshqasin paralelisht. Një shembull i njohur është San-Andreas-Fault, ku Pllaka e Paqësorit dhe ajo e Amerikës së Veriut lëvizin anash njëra-tjetrës.
Tensionet e krijuara në këto zona çlirohen papritur në formën e tërmeteve shkatërruese, si ai i vitit 1906 në San Francisko.
Comments