Steinbrech-u (Saxifraga) është një bimë mishngrënëse
Për më shumë se 150 vjet, shkencëtarët kanë pasur dyshime se disa lloje të gjinisë Saxifraga, të njohura në shqip si steinbrech ose thyerëse guri, mund të kenë aftësinë për të kapur dhe shfrytëzuar insektet si burim ushqimi. Tani, pas një shekulli e gjysmë pasigurie, një ekip studiuesish ka sjellë provat që duket se i japin të drejtë një prej biologëve më të famshëm të historisë: Charles Darwin.
Bëhet fjalë për Saxifraga candelabrum, një bimë që rritet në zona të larta malore të Kinës, ndër të tjera në Rrafshnaltën Qinghai-Tibetiane dhe në vargmalet Hengduan. Studimi i ri tregon se kjo bimë nuk i kap insektet thjesht rastësisht. Ajo mund t’i zërë, t’i tresë dhe të përthithë lëndët ushqyese prej tyre, veçanërisht azotin.
Pikërisht kjo e fundit është vendimtare: një bimë konsiderohet vërtet mishngrënëse vetëm kur nuk kufizohet te kapja e kafshëve të vogla, por arrin t’i tresë ato dhe të përfitojë prej tyre lëndë ushqyese.
Dyshimi i Charles Darvinit
Historia e këtij zbulimi fillon shumë kohë më parë, në shekullin XIX.
Charles Darwin, i njohur për teorinë e evolucionit përmes përzgjedhjes natyrore, ishte gjithashtu shumë i interesuar për bimët mishngrënëse. Ai studioi në mënyrë të veçantë mënyrën se si disa bimë kapnin insekte dhe çfarë përfitonin prej tyre.
Gjatë vëzhgimeve të tij, Darvini vuri re diçka të pazakontë te disa bimë të gjinisë Saxifraga: në sipërfaqen e tyre ndodheshin zgjatime shumë të holla dhe ngjitëse, të pajisura me gjëndra.
Këto struktura i ngjallën një pyetje të rëndësishme:
Pse do t'i duhej një bime një mekanizëm i tillë ngjitës, nëse nuk do të kishte ndonjë funksion për kapjen e insekteve?
Darvini dyshonte se disa Saxifraga mund të ushqeheshin në njëfarë mënyre me insekte. Megjithatë, në kohën e tij nuk kishte metodat laboratorike dhe teknologjitë moderne që do t’i lejonin shkencëtarët ta vërtetonin këtë hipotezë.
Kështu, pyetja mbeti e hapur për rreth 150 vjet.
Provat e reja: bimët kapin dhjetëra insekte
Tani një ekip studiuesish i udhëhequr nga Hang Sun, nga Instituti Botanik i Akademisë Kineze të Shkencave në Kunming, e ka hetuar në mënyrë të detajuar këtë fenomen.
Studiuesit u përqendruan te Saxifraga candelabrum dhe e studiuan atë në habitatin e saj natyror, në zonat malore të Kinës. Përveç bimëve të vëzhguara në terren, ata analizuan edhe ekzemplarë më të vjetër të ruajtur në koleksionet shkencore.
Rezultatet ishin mjaft të habitshme.
Nga 45 ekzemplarë të analizuar, në 43 prej tyre u gjetën insekte të kapura në qimet gjëndrore ngjitëse të bimës.
Te bimët e rritura, studiuesit gjetën mesatarisht rreth 71 insekte për bimë.
Kjo tregonte qartë se kapja e insekteve nuk ishte një dukuri e rrallë apo thjesht një rastësi.
Por mbetej një pyetje shumë më e rëndësishme:
A i kap bima insektet vetëm si një kurth pasiv, apo në të vërtetë i tret dhe i përdor si ushqim?
Kjo është pikërisht pika që ndan një bimë të zakonshme nga një bimë mishngrënëse.
Jo vetëm i kap – por edhe i tret
Ata zbuluan te bima një enzimë tretëse që gjendet tipikisht te bimët mishngrënëse.
Kjo ishte një provë shumë e rëndësishme.
Megjithatë, studiuesit shkuan edhe më tej. Ata ushqyen bimët me miza të vogla të frutave, të njohura si Drosophila. Këto miza ishin shënuar më parë me një izotop të azotit, në mënyrë që studiuesit të mund të gjurmonin fatin e lëndëve ushqyese që ndodheshin në trupin e insekteve.
Pas ushqyerjes, studiuesit morën mostra nga bimët.
Dhe rezultati ishte i qartë:
Azoti i shënuar që kishte qenë në trupin e mizave u gjet më vonë brenda indeve të bimës.
Kjo do të thotë se lëndët ushqyese të insekteve nuk kishin mbetur thjesht të ngjitura në sipërfaqen e bimës. Ato ishin shpërbërë, përthithur dhe transportuar në organizmin e bimës.
Me fjalë të tjera, Saxifraga candelabrum nuk i kap insektet vetëm për t’i mbajtur të ngjitura në gjethe.
Ajo i përdor si burim ushqyes.
Pse një bimë do të “hante” insekte?
Në pamje të parë, kjo duket si një sjellje e çuditshme. Në fund të fundit, bimët marrin energjinë e tyre kryesisht nga fotosinteza.
Por bimët mishngrënëse nuk i hanë insektet sepse kanë nevojë për energjinë e tyre në të njëjtën mënyrë si kafshët.
Ato zakonisht rriten në mjedise ku toka është e varfër me disa lëndë ushqyese, veçanërisht me azot.
Azoti është një element thelbësor për bimët. Ai nevojitet për ndërtimin e proteinave, acideve nukleike dhe molekulave të tjera të rëndësishme për jetën.
Prandaj, një bimë që jeton në një mjedis të varfër me azot mund të ketë një avantazh të madh nëse arrin ta marrë këtë element nga insektet.
Në këtë kuptim, insektet nuk janë “ushqim” në kuptimin tradicional. Ato janë më tepër një burim shtesë mineralesh dhe lëndësh ushqyese, që i ndihmon bimës të mbijetojë dhe të rritet në kushte të vështira.
Edhe ADN-ja jep të njëjtin përgjigje
Studiuesit nuk u mjaftuan vetëm me vëzhgimin e insekteve dhe eksperimentet e ushqyerjes.
Ata kryen gjithashtu analiza gjenetike të ADN-së së Saxifraga candelabrum.
Rezultatet treguan se kjo bimë ka gjene të ngjashme me ato që gjenden te bimë të tjera mishngrënëse dhe që lidhen me mekanizmat për tërheqjen, kapjen dhe tretjen e insekteve.
Kjo është veçanërisht interesante nga pikëpamja evolucionare.
Ajo tregon se aftësia për të përfituar lëndë ushqyese nga insektet nuk është domosdoshmërisht e kufizuar vetëm te bimët që zakonisht i njohim si mishngrënëse, si Nepenthes, Dionaea (kurthi i famshëm i mizave) apo bimët e gjinisë Drosera.
Në natyrë mund të ekzistojnë edhe bimë të tjera me një mënyrë jetese të tillë, të cilat për një kohë të gjatë kanë kaluar pa u identifikuar si mishngrënëse.
Darvini kishte të drejtë – por nuk mund ta provonte
Kështu, pas më shumë se një shekulli e gjysmë, kërkimet moderne duket se konfirmojnë intuitën e Darvinit.
Ai kishte vënë re qimet ngjitëse dhe kishte dyshuar se ato mund të kishin lidhje me kapjen e insekteve. Por ai nuk kishte mundësi të demonstronte mekanizmin e plotë: kapjen → tretjen → përthithjen e lëndëve ushqyese.
Sot, falë mikroskopisë moderne, analizave biokimike, gjurmimit të izotopeve dhe analizave gjenetike, studiuesit kanë qenë në gjendje të ndjekin procesin hap pas hapi.
Dhe përfundimi është i fortë:
Saxifraga candelabrum është një bimë mishngrënëse.
Ajo përdor strukturat e saj ngjitëse për të kapur insekte, prodhon enzima që ndihmojnë në tretjen e tyre dhe më pas përthith lëndët ushqyese që çlirohen prej tyre.
Një zbulim që zgjeron listën e bimëve mishngrënëse
Ky zbulim është i rëndësishëm jo vetëm sepse zgjidh një mister të vjetër që lidhet me Darvinin.
Ai mund të ndryshojë edhe mënyrën se si shkencëtarët e kuptojnë evolucionin e mishngrënies te bimët.
Deri tani, bimët mishngrënëse janë konsideruar si një grup relativisht i veçantë dhe i specializuar. Por zbulimi i mekanizmave të ngjashëm te Saxifraga candelabrum tregon se natyra mund të ketë zhvilluar strategji të tilla në mënyra më të ndryshme nga sa mendohej.
Në fakt, një bimë nuk ka nevojë të duket si një “përbindësh” për të qenë mishngrënëse. Ajo mund të ketë një pamje krejt të zakonshme, të rritet mes shkëmbinjve dhe luleve alpine dhe, megjithatë, të ketë zhvilluar një sistem shumë të sofistikuar për të kapur insekte.
Kjo është edhe një nga mësimet më interesante të evolucionit:
Natyra shpesh zhvillon zgjidhje të jashtëzakonshme për problemet e mbijetesës, edhe në organizma që në pamje të parë duken krejtësisht të zakonshëm.
Në rastin e Saxifraga candelabrum, një bimë e vogël malore ka zhvilluar një mënyrë për të shfrytëzuar insektet në një mjedis ku lëndët ushqyese mund të jenë të kufizuara.
Dhe Charles Darwin, i cili e kishte ngritur këtë dyshim rreth 150 vjet më parë, më në fund duket se ka marrë përgjigjen që kërkonte:
Po, Steinbrech-u nuk i kap insektet rastësisht. Ai është në gjendje t’i tresë dhe të përfitojë prej tyre.
Comments