Nga kriza e arsimit te cilësia e politikës, media, migrimi dhe e ardhmja e shtetit
Kosova nuk ka vetëm probleme ekonomike, politike apo sociale. Ka një problem edhe më themelor: si po formohet qytetari i Kosovës dhe sa i aftë është ai të mendojë në mënyrë kritike, të dallojë faktin nga propaganda dhe të kërkojë llogari nga ata që e qeverisin?
Një demokraci nuk funksionon vetëm sepse zhvillon zgjedhje. Demokracia kërkon qytetarë që lexojnë, informohen, krahasojnë, pyesin, dyshojnë dhe janë në gjendje të ndryshojnë mendim kur përballen me fakte të reja.
Nëse qytetari votohet vetëm nga emocioni, nga përkatësia partiake, nga familja, nga fisi, nga interesat personale ose nga propaganda e ditës, atëherë demokracia ekziston formalisht, por dobësohet në përmbajtje.
Problemi fillon në shkollë
Ndoshta treguesi më shqetësues për të ardhmen e Kosovës është gjendja e arsimit.
Rezultatet e PISA 2022 janë një alarm serioz. Në lexim, vetëm 17% e nxënësve 15-vjeçarë në Kosovë arritën nivelin minimal të aftësisë, ndërsa në matematikë vetëm 15%. Në shkencë, përqindja ishte 21%. Për krahasim, mesatarja e vendeve të OECD-së ishte 74% në lexim, 69% në matematikë dhe 76% në shkencë.
Edhe më shqetësuese është se rreth 72.9% e nxënësve në Kosovë rezultuan nën nivelin bazë në të tria fushat: matematikë, lexim dhe shkencë.
Këto shifra nuk duhet të përdoren për të etiketuar një brez të tërë si "të paaftë". Përkundrazi, ato duhet të shërbejnë si alarm për shtetin.
Sepse nxënësi që nuk arrin të kuptojë një tekst, të analizojë informacionin, të interpretojë të dhëna ose të zgjidhë një problem kompleks do ta ketë më të vështirë edhe si qytetar të dallojë propagandën nga argumenti.
Kriza e arsimit është, në fund të fundit, edhe krizë e demokracisë.
Kosova nuk ka nevojë për nxënës që mësojnë përmendësh, por për njerëz që mendojnë
Shkolla duhet të mos jetë vetëm vendi ku fëmija mëson të japë përgjigjen që kërkon mësuesi.
Duhet të jetë vendi ku ai mëson të pyesë:
Pse?
Si e dimë këtë?
Cili është burimi?
A ekziston një shpjegim tjetër?
Çfarë prove kemi?
Çfarë pasojash do të ketë ky vendim?
Këto pyetje janë themeli i mendimit kritik.
Nëse një nxënës mësohet të mos e kundërshtojë autoritetin, të mos bëjë pyetje dhe të përsërisë atë që i thuhet, nesër mund të bëhet një qytetar shumë i përshtatshëm për propagandën politike.
Kosovës i duhen qytetarë që nuk frikësohen nga pyetjet.
Nga shkolla te politika
Këtu lidhet problemi i arsimit me politikën.
Një demokraci e dobët arsimisht bëhet më e lehtë për t'u manipuluar. Në një shoqëri ku qytetari nuk ka kohë, mundësi ose aftësi për të kontrolluar informacionin, slogani mund të bëhet më i fuqishëm se argumenti.
Në Kosovë kjo mund të shfaqet në forma të ndryshme: militantizëm partiak, glorifikim i liderëve, sulme ndaj kundërshtarit, lajme të pakonfirmuara, teori konspirative, propagandë në rrjete sociale dhe përdorim i emocioneve nacionaliste ose sociale për qëllime politike.
Problemi nuk është se njerëzit kanë bindje politike.
Problemi fillon kur bindja politike zëvendëson mendimin.
Një qytetar mund të jetë i majtë, i djathtë, konservator, liberal, nacionalist apo kozmopolit. Por nëse nuk është në gjendje të dëgjojë argumentin e kundërshtarit, të pranojë faktet që nuk i pëlqejnë dhe të kritikojë edhe partinë e vet, demokracia humbet një nga mekanizmat e saj kryesorë të kontrollit.
Partia nuk duhet të bëhet familje
Një nga sëmundjet e demokracive të reja është identifikimi i tepërt i qytetarit me partinë.
Kur partia trajtohet si familje, çdo kritikë ndaj saj shihet si sulm personal.
Në këtë pikë lind oportunizmi: njerëzit nuk thonë atë që mendojnë, por atë që dëshiron të dëgjojë grupi.
Kjo mund të prodhojë një paradoks të rrezikshëm: njerëzit më kompetentë mund të heshtin, ndërsa më të zhurmshmit mund të ngjiten më shpejt.
Një sistem politik duhet të shpërblejë aftësinë, integritetin, punën dhe rezultatet – jo vetëm besnikërinë partiake.
Kosova nuk ka luksin të ketë në pozita vendimmarrëse njerëz që nuk janë në gjendje të kuptojnë problemet që duhet të zgjidhin.
Edhe media ka përgjegjësi
Rrjetet sociale e kanë demokratizuar komunikimin, por kanë krijuar edhe një problem të ri: sot secili mund të bëhet transmetues informacioni pa pasur domosdoshmërisht përgjegjësi për vërtetësinë e tij.
Në Kosovë nevoja për edukim mediatik është veçanërisht e rëndësishme. Edhe OSBE-ja ka zhvilluar programe për nxënësit në Kosovë pikërisht për edukimin mediatik dhe aftësinë për të identifikuar lajmet e rreme, dezinformimin dhe keqinformimin.
Qytetari duhet të mësojë të bëjë dallimin mes:
lajmit dhe opinionit,
faktit dhe propagandës,
kritikës dhe shpifjes,
argumentit dhe fyerjes.
Pa këtë aftësi, rrjetet sociale mund të kthehen nga mjet informimi në instrument manipulimi.
Kosova po humb njerëz, jo vetëm popullsi
Një tjetër pjesë e kësaj historie është migrimi.
Sipas Agjencisë së Statistikave të Kosovës, gjatë vitit 2024 nga Kosova emigruan 37.451 persona, ndërsa bilanci neto i migrimit ndërkombëtar ishte -28.413. Popullsia rezidente e Kosovës u zvogëlua me 17.525 banorë.
Kjo nuk është thjesht statistikë.
Pas çdo numri qëndron një njeri, një familje, një profesionist, një student, një punëtor, një sipërmarrës.
Dhe këtu duhet të bëjmë një pyetje të pakëndshme:
Çfarë po i shtyn njerëzit të largohen?
Nuk është e drejtë që gjithçka t'i atribuohet vetëm pagave të ulëta. Njerëzit largohen edhe kur nuk besojnë se merita shpërblehet, kur nuk shohin drejtësi, kur nepotizmi perceptohet si më i fuqishëm se aftësia dhe kur institucionet nuk u japin siguri për të ardhmen.
Një shtet mund të humbë njerëz jo vetëm për shkak të varfërisë, por edhe për shkak të mungesës së besimit.
Migrimi nuk duhet të përdoret si justifikim
Problemet e Kosovës nuk duhet t'u atribuohen migrantëve.
Në fakt, Kosova është vetë një shoqëri me një diasporë të madhe. Prandaj duhet ta kuptojë më mirë se shumë vende të tjera se çfarë do të thotë të largohesh nga vendlindja për të kërkuar një jetë më të mirë.
Çështja nuk është migrimi në vetvete.
Çështja është si menaxhohet migrimi dhe integrimi.
Për ata që vijnë në Kosovë ose që synojnë të ndërtojnë jetën këtu, integrimi duhet të nënkuptojë gjuhën, arsimin, punësimin dhe respektimin e ligjit.
Dhe parimi duhet të jetë i njëjtë për të gjithë:
Zero tolerancë ndaj kriminalitetit, pavarësisht origjinës së personit.
Ligji nuk duhet të ketë kombësi.
Një Kosovë që mendon është më e fortë se një Kosovë që vetëm reagon
Kosovës nuk i mungojnë vetëm paratë.
I mungon edhe një kulturë më e fortë e mendimit kritik.
Na duhet një kulturë ku prindi nuk pyet vetëm: "Sa pikë mori fëmija?", por edhe: "Çfarë mësoi?"
Na duhet një shkollë ku nxënësi nuk ndëshkohet pse bën pyetje.
Na duhet një universitet ku diploma nuk është qëllimi final, por aftësia profesionale.
Na duhet një administratë ku përvoja dhe kompetenca vlejnë më shumë se lidhjet.
Na duhet një politikë ku kundërshtari nuk është armik.
Na duhet një media që nuk i shërben vetëm klikimeve.
Dhe na duhen qytetarë që nuk besojnë çdo gjë që lexojnë në Facebook, TikTok, YouTube apo në një portal.
Çfarë do të ishte një "strategji çdumbësimi" për Kosovën?
Nëse do ta përdorim këtë term jo si fyerje, por si metaforë për përmirësimin e shoqërisë, strategjia do të duhej të fillonte nga pesë fusha:
1. Arsim cilësor.
Prioritet absolut duhet të jenë leximi, matematika, shkencat, teknologjia dhe aftësia për të menduar kritikisht.
2. Meritokraci.
Pozitat publike duhet t'u jepen njerëzve që kanë aftësi dhe rezultate, jo vetëm lidhje politike.
3. Edukim mediatik.
Fëmijët dhe të rriturit duhet të mësojnë si kontrollohet një burim dhe si identifikohet dezinformimi.
4. Institucione që funksionojnë.
Ligji duhet të zbatohet njësoj për të gjithë. Pa drejtësi nuk mund të ketë besim.
5. Hapësirë për mendimin ndryshe.
Kritika nuk duhet të konsiderohet tradhti. Një shoqëri që nuk toleron kritikën fillon të humbë aftësinë për t'i korrigjuar gabimet.
E ardhmja nuk fitohet me zhurmë
Kosova ka bërë hapa të mëdhenj në historinë e saj të re. Por shtetndërtimi nuk përfundon me pavarësinë, me zgjedhjet apo me ndërtimin e institucioneve.
Shtetndërtimi i vërtetë ndodh kur krijohet një shoqëri ku dija vlen më shumë se propaganda, kompetenca më shumë se lidhjet, argumenti më shumë se fyerja dhe ligji më shumë se individi.
Rreziku më i madh nuk është që kosovarët të kenë mendime të ndryshme.
Përkundrazi, kjo është normale në demokraci.
Rreziku është që të humbasim aftësinë për të diskutuar rreth tyre në mënyrë racionale.
Sepse një Kosovë ku njerëzit mendojnë ndryshe, por argumentojnë me respekt, është shumë më e fortë se një Kosovë ku të gjithë përsërisin të njëjtin slogan.
E ardhmja e Kosovës nuk varet vetëm nga ajo se kush e merr pushtetin. Varet edhe nga cilësia e qytetarit që ia jep atë pushtet.
Dhe pikërisht këtu fillon beteja e vërtetë: jo vetëm për të ndryshuar qeveritë, por për të rritur nivelin e shoqërisë që i zgjedh ato.
xh.selmani
Comments