Ishte pasditja e vonë e 23 qershorit 1942.
Në adresën Linnéstraße 5, në Institutin e Fizikës të Universitetit të Leipzigut në Gjermani, dy fizikantë po punonin në fshehtësi mbi një projekt me rëndësi të jashtëzakonshme: “Uranmaschine” – Makina e Uraniumit.
Njëri prej tyre ishte Werner Heisenberg, një nga figurat më të rëndësishme të fizikës së shekullit XX. Tjetri ishte fizikani eksperimental Robert Döpel, të cilit i ishte besuar detyra për ta kthyer teorinë në një pajisje reale laboratorike.
Eksperimenti i tyre kishte prodhuar një rezultat historik: për herë të parë ishte vërejtur eksperimentalisht shumimi i neutroneve, një kusht themelor për krijimin e një reaksioni zinxhir bërthamor.
Por suksesi zgjati vetëm pak.
Brenda disa orësh, laboratori u përfshi nga zjarri, shpërthimet dhe një reaksion kimik i rrezikshëm. Shkencëtarët u detyruan të largoheshin dhe të thërrisnin zjarrfikësit.
Ajo që ndodhi atë ditë në Leipzig mbeti në histori si aksidenti i parë i dokumentuar i një reaktori bërthamor.
Heisenberg – gjeniu që kërkonte çelësin e reaksionit zinxhir
Në atë kohë, Werner Heisenberg ishte tashmë një figurë gjigante e fizikës.
Në vitin 1927, ai kishte ardhur në Universitetin e Leipzigut dhe, vetëm në moshën 26-vjeçare, ishte bërë profesor i fizikës teorike. Pesë vjet më vonë, në moshën 31-vjeçare, ai mori Çmimin Nobel për Fizikë për kontributet e tij themelore në teorinë kuantike.
Historiani Rainer Karlsch e ka përshkruar Heisenbergun si figurën dominuese të fizikës teorike gjermane të asaj kohe, me një reputacion të jashtëzakonshëm edhe në nivel ndërkombëtar.
Por në Leipzig Heisenbergu nuk donte vetëm të zhvillonte teori.
Ai donte të provonte se ndarja e bërthamës së atomit mund të krijonte një reaksion zinxhir të vetëqëndrueshëm.
Për këtë arsye, ai punoi me Robert Döpelin, fizikani eksperimental nga Turingia, i cili kishte detyrën të ndërtonte pajisjen që do të mundësonte eksperimentin.
“Makina e Uraniumit” – projekti sekret
Në kulmin e Luftës së Dytë Botërore, kërkimet bërthamore në Gjermani zhvilloheshin në fshehtësi të madhe.
Pjesë e këtyre përpjekjeve ishte i ashtuquajturi “Projekti i Uraniumit”, në kuadër të të cilit fizikantët gjermanë studionin mundësitë e përdorimit të ndarjes bërthamore.
Në Leipzig, Heisenberg dhe Döpel ndërtuan eksperimentin e njohur si L-IV.
Pajisja kishte një formë sferike dhe përmbante rreth 750 kilogramë pluhur xeherori uraniumi. Për arsye sekreti, materiali ishte koduar si “Preparati 38”.
Brenda sferës kishte disa dhoma të ndara.
Në pjesën qendrore ndodhej ujë i rëndë, i cili shërbente si moderator. Pas tij vinte një shtresë me pluhur uraniumi, pastaj përsëri ujë i rëndë dhe, në pjesën e jashtme, një shtresë rreth katër centimetra e trashë me xeheror uraniumi.
Qëllimi ishte të ngadalësoheshin neutronet dhe të rritej mundësia që ato të shkaktonin ndarje të tjera bërthamore.
Nëse numri i neutroneve që shkaktonin ndarje të reja do të ishte mjaftueshëm i madh, reaksioni mund të bëhej vetëmbështetës.
Dhe pikërisht këtu erdhi lajmi i madh.
Prova historike: po prodhoheshin më shumë neutrone
Matjet e kryera pak para aksidentit treguan se “Makina e Uraniumit” po prodhonte më shumë neutrone sesa konsumonte.
Ky ishte një moment jashtëzakonisht i rëndësishëm.
Eksperimenti tregonte se kushtet për një reaksion zinxhir të vetëqëndrueshëm mund të arriheshin.
Por në vend që ky sukses të shënonte fillimin e një periudhe të qetë kërkimore, vetëm pak më vonë ndodhi e kundërta.
Flluskat e gazit paralajmëruan katastrofën
Döpel vuri re diçka të pazakontë në pajisje: nga “Makina e Uraniumit” po ngriheshin flluska gazi.
Analizat treguan se bëhej fjalë për hidrogjen.
Situata u bë edhe më e rrezikshme.
Më 23 qershor, rreth orës 15:15, mekaniku Werner Paschen, me kërkesë të studiuesve, hapi kapakun e një tubi mbushës të pajisjes.
Në atë moment, ajri hyri në brendësi të aparaturës.
Problemi ishte se pluhuri i materialit uraniumor ishte lagur për shkak të lidhjeve që nuk ishin hermetike. Kur uraniumi i nxehtë dhe i lagësht ra në kontakt me oksigjenin e ajrit, ndodhi një reaksion kimik i fuqishëm.
Temperatura u rrit me shpejtësi.
Flakë shpërthyen nga pajisja, shkëndija u përhapën në laborator dhe sfera filloi të nxehej në mënyrë ekstreme.
Ajo që kishte nisur si një eksperiment fizik po shndërrohej në një problem serioz zjarri.
Shpërthimi i dytë i detyron shkencëtarët të ikin
Situata u përkeqësua gjatë pasdites dhe drejt mbrëmjes.
Studiuesit kërkuan një mënyrë për të çliruar presionin dhe për të hapur pajisjen.
Por atëherë ndodhi më e keqja.
Një shpërthim i dytë, edhe më i fuqishëm, tronditi laboratorin.
Heisenbergu dhe Döpel u detyruan të largoheshin dhe të kërkonin ndihmën e zjarrfikësve.
Në orën rreth 18:00, alarmi mbërriti në shërbimin profesional të zjarrfikësve të Leipzigut.
Një grup prej 22 zjarrfikësish u nis drejt universitetit.
Ata nuk e dinin se çfarë i priste në bodrum.
Zjarrfikësit hynë pa e ditur rrezikun
Shkencëtarët i informuan zjarrfikësit se bëhej fjalë për një zjarr laboratori.
Por fjala “uranium” nuk kishte për ta të njëjtin kuptim që do të kishte sot.
Ata nuk kishin kostume moderne mbrojtëse, maska respiratore apo pajisje të specializuara për incidente bërthamore.
U futën në laborator dhe nisën luftën me zjarrin.
Por një problem tjetër u shfaq menjëherë:
uji e përkeqësonte situatën.
Uji që binte mbi materialin shumë të nxehtë reagonte dhe shkaktonte çlirimin e mëtejshëm të hidrogjenit. Kjo krijonte kushte për shpërthime të tjera.
Për dy ditë, situata mbeti jashtëzakonisht e vështirë.
Vetëm pas përdorimit të shkumës proteinike u arrit që zjarri të vihej nën kontroll.
Në fund, “Makina e Uraniumit” ishte shndërruar në një masë të çrregullt me llum, uranium të dëmtuar dhe alumin të shkrirë.
Një aksident bërthamor, por jo një katastrofë radioaktive
Megjithëse ngjarja ishte dramatike, ajo nuk çoi në një ndotje të gjerë radioaktive si aksidentet e mëvonshme bërthamore.
Një nga arsyet kryesore ishte se materiali uraniumor nuk ishte uranium i pasuruar.
Prandaj, niveli i rrezatimit ishte shumë më i ulët se ai që do të lidhej me një reaktor modern të dëmtuar rëndë.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se incidenti ishte i padëmshëm.
Zjarrfikësit dhe personeli i pranishëm u ekspozuan ndaj tymrave dhe avujve të rrezikshëm të uraniumit.
Për shkak se një pjesë e dokumentacionit të kohës u zhduk ose u shkatërrua, nuk është e qartë deri në çfarë mase personat e përfshirë pësuan pasoja shëndetësore afatgjata.
Aksidenti i Leipzigut i dha fund kërkimeve bërthamore atje
Pas incidentit, kërkimet bërthamore në Leipzig u ndërprenë.
Aksidenti tregoi në mënyrë brutale se puna me materialet bërthamore nuk ishte vetëm një sfidë teorike apo teknike.
Ajo kërkonte edhe kontroll të jashtëzakonshëm të temperaturës, materialeve, reaksioneve kimike dhe sigurisë laboratorike.
Vetëm disa muaj më vonë, më 2 dhjetor 1942, në Çikago, fizikani italian Enrico Fermi dhe ekipi i tij arritën atë që studiuesit në Leipzig nuk e kishin realizuar: funksionimin e parë të kontrolluar dhe të qëndrueshëm të një reaktori bërthamor.
Reaktori i Fermit, Chicago Pile-1, shënoi fillimin praktik të epokës së reaktorëve bërthamorë.
Leipzigu, ndërkohë, mbeti në histori për një tjetër arsye.
Një paralajmërim në agimin e epokës atomike
Ngjarja e 23 qershorit 1942 është një nga episodet më të veçanta në historinë e fizikës bërthamore.
Në të njëjtin laborator ku shkencëtarët kishin arritur një përparim të madh në kuptimin e reaksionit zinxhir, një seri reaksionesh kimike të pakontrolluara shkaktoi zjarr dhe shpërthime.
Ironia është e jashtëzakonshme:
Shkencëtarët po përpiqeshin të kontrollonin fuqinë e atomit, por ajo që i rrezikoi atë ditë nuk ishte një reaksion zinxhir bërthamor i pakontrolluar – ishte një reaksion kimik i shkaktuar nga uraniumi i nxehtë dhe oksigjeni.
Megjithatë, incidenti mbetet një paralajmërim i hershëm për atë që do të sillte epoka atomike.
Ai tregoi njëkohësisht potencialin e jashtëzakonshëm të energjisë bërthamore dhe rreziqet e mëdha që shoqërojnë përdorimin e saj.
Në Leipzig, në qershorin e vitit 1942, shkenca bëri një hap të rëndësishëm përpara.
Por vetëm disa orë më vonë, zjarri në bodrum u kujtoi shkencëtarëve se rruga drejt epokës atomike nuk do të ishte aspak e thjeshtë.
Comments