Doktrina mban emrin e James Monroe, presidenti i pestë i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, i cili qeverisi nga viti 1817 deri më 1825. Me këtë doktrinë, Monroe hodhi themelet e një politike të jashtme që, në forma të ndryshme, ka ndikuar SHBA-në deri në ditët e sotme.
Thelbi i Doktrinës Monroe ishte i qartë dhe i prerë: asnjë fuqi evropiane nuk duhet të ndërhyjë në çështjet e kontinentit amerikan, ndërsa SHBA-të zotoheshin të mos përfshiheshin në konfliktet e Evropës. Monroe foli për ekzistencën e dy sferave politike të ndara në botë;
Evropa dhe Hemisfera Perëndimore.
Konteksti politik rreth vitit 1823
Paralajmërimi ndaj Evropës: Mos u përzieni në Amerikën Latine
Kur James Monroe mbajti fjalimin e tij historik mbi gjendjen e kombit më 2 dhjetor 1823 para Kongresit amerikan, situata në Amerikën Latine ishte në ndryshim të shpejtë. Meksika kishte shpallur pavarësinë nga Spanja në vitin 1821, ndërsa në Amerikën e Jugut po shembej gradualisht sundimi kolonial spanjoll.
Në këtë kontekst, Monroe dërgoi një mesazh paralajmërues të qartë për fuqitë evropiane, duke i këshilluar të mos tentonin rikthimin e territoreve të humbura. Parimi i tij u përmbledh në shprehjen e famshme:
“Amerika për amerikanët.”
Megjithatë, në shumë vende të Amerikës Latine, kjo doktrinë u perceptua dhe vazhdon të perceptohet si fillimi i imperializmit amerikan.
Origjina e Doktrinës Monroe
Roli vendimtar i John Quincy Adams
Historianët bien dakord se pjesët më të rëndësishme të fjalimit nuk u shkruan drejtpërdrejt nga Monroe, por nga Sekretari i Shtetit, John Quincy Adams, i cili më vonë u bë president i SHBA-së. Megjithatë, doktrina mbeti e lidhur ngushtë me emrin e Monroe-s dhe shërbeu si udhërrëfyes për presidentët pasues.
Frika kryesore e elitës politike amerikane në atë kohë ishte rikthimi i fuqive evropiane në Amerikë. Franca dhe Britania e Madhe ende ëndërronin për ndikimin e tyre të humbur në Amerikën e Veriut, ndërsa SHBA-të, të sapodalë nga Lufta e Pavarësisë, nuk donin të shiheshin më si një ish-koloni.
“Era of Good Feelings” dhe tensionet në Evropë
Pas përfundimit të Luftës së Pavarësisë, SHBA-të përjetuan një periudhë stabiliteti të njohur si “Era of Good Feelings”. Vendi u konsolidua politikisht dhe territorialisht, veçanërisht pas blerjes së Luizianës dhe marrjes së Floridës nga Spanja.
Ndërkohë, Evropa po përfshihej në konflikte të shumta. Edhe pse SHBA-të ishin gjeografikisht larg, ato i ndiqnin zhvillimet me shqetësim. Njohja e shpejtë e republikave të reja të Amerikës Latine nga Monroe shihet nga disa historianë si një përpjekje për të ndërtuar marrëdhënie tregtare të favorshme.
Hemisfera Perëndimore si “hapësirë jetike” e SHBA-së
Doktrina Monroe shënoi për herë të parë pretendimin e hapur të SHBA-së për ndikim gjeopolitik. Shtetet e Bashkuara e konsideruan Hemisferën Perëndimore si zonën e tyre natyrore të interesit dhe i mohuan Evropës çdo të drejtë ndërhyrjeje.
Në të njëjtën kohë, SHBA-të premtuan neutralitet ndaj konflikteve evropiane. Kjo krijoi një pabarazi pushteti, veçanërisht ndaj vendeve të Amerikës Latine, dhe shënoi hyrjen e SHBA-së në garën për ndikim global.
Zhvillimi dhe pasojat e Doktrinës Monroe
Me kalimin e kohës, doktrina ushqeu ndjenjën se amerikanët ishin pjesë e një “populli të zgjedhur”, me vlera superiore ndaj të tjerëve. Ky mendim ndikoi thellë në politikën e jashtme amerikane dhe justifikoi ndërhyrje të shumta në dy shekujt pasues.
Doktrina u përdor për të frenuar zgjerimin rus në Alaskë, për të kundërshtuar përpjekjet evropiane në Amerikën Qendrore dhe Jugore, si dhe për të justifikuar ndërhyrjen amerikane në Meksikë, Venezuelë dhe vende të tjera.
Nga shekulli XIX te Lufta e Ftohtë
Në fund të shekullit XIX dhe gjatë shekullit XX, Doktrina Monroe u rikthye herë pas here në diskursin politik amerikan. Ajo u përmend në konferencat panamerikane, gjatë Luftës së Dytë Botërore, si dhe në periudhën e Luftës së Ftohtë, veçanërisht gjatë krizës së Kubës dhe ndërhyrjeve në Amerikën Qendrore.
Presidentë si John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson dhe Ronald Reagan e përdorën doktrinën si bazë ideologjike për veprimet e tyre kundër ndikimit sovjetik dhe lëvizjeve revolucionare.
Trashëgimia e Doktrinës Monroe sot
Edhe pse dokumenti origjinal i vitit 1823 nuk zbatohet më në formën e tij fillestare, fryma e Doktrinës Monroe mbetet e gjallë. Ajo vazhdon të shërbejë si argument për ndërhyrje politike dhe ushtarake, sa herë që SHBA-të e konsiderojnë të rrezikuar sigurinë e tyre kombëtare.
Për shumë amerikanë, Doktrina Monroe ka ende status pothuajse të shenjtë, ndërsa për shumë vende të tjera, veçanërisht në Amerikën Latine, ajo mbetet simbol i dominimit dhe ndërhyrjes amerikane.
Konteksti politik rreth vitit 1823
Paralajmërimi ndaj Evropës: Mos u përzieni në Amerikën Latine
Kur James Monroe mbajti fjalimin e tij historik mbi gjendjen e kombit më 2 dhjetor 1823 para Kongresit amerikan, situata në Amerikën Latine ishte në ndryshim të shpejtë. Meksika kishte shpallur pavarësinë nga Spanja në vitin 1821, ndërsa në Amerikën e Jugut po shembej gradualisht sundimi kolonial spanjoll.
Në këtë kontekst, Monroe dërgoi një mesazh paralajmërues të qartë për fuqitë evropiane, duke i këshilluar të mos tentonin rikthimin e territoreve të humbura. Parimi i tij u përmbledh në shprehjen e famshme:
“Amerika për amerikanët.”
Megjithatë, në shumë vende të Amerikës Latine, kjo doktrinë u perceptua dhe vazhdon të perceptohet si fillimi i imperializmit amerikan.
Origjina e Doktrinës Monroe
Roli vendimtar i John Quincy Adams
Historianët bien dakord se pjesët më të rëndësishme të fjalimit nuk u shkruan drejtpërdrejt nga Monroe, por nga Sekretari i Shtetit, John Quincy Adams, i cili më vonë u bë president i SHBA-së. Megjithatë, doktrina mbeti e lidhur ngushtë me emrin e Monroe-s dhe shërbeu si udhërrëfyes për presidentët pasues.
Frika kryesore e elitës politike amerikane në atë kohë ishte rikthimi i fuqive evropiane në Amerikë. Franca dhe Britania e Madhe ende ëndërronin për ndikimin e tyre të humbur në Amerikën e Veriut, ndërsa SHBA-të, të sapodalë nga Lufta e Pavarësisë, nuk donin të shiheshin më si një ish-koloni.
“Era of Good Feelings” dhe tensionet në Evropë
Pas përfundimit të Luftës së Pavarësisë, SHBA-të përjetuan një periudhë stabiliteti të njohur si “Era of Good Feelings”. Vendi u konsolidua politikisht dhe territorialisht, veçanërisht pas blerjes së Luizianës dhe marrjes së Floridës nga Spanja.
Ndërkohë, Evropa po përfshihej në konflikte të shumta. Edhe pse SHBA-të ishin gjeografikisht larg, ato i ndiqnin zhvillimet me shqetësim. Njohja e shpejtë e republikave të reja të Amerikës Latine nga Monroe shihet nga disa historianë si një përpjekje për të ndërtuar marrëdhënie tregtare të favorshme.
Hemisfera Perëndimore si “hapësirë jetike” e SHBA-së
Doktrina Monroe shënoi për herë të parë pretendimin e hapur të SHBA-së për ndikim gjeopolitik. Shtetet e Bashkuara e konsideruan Hemisferën Perëndimore si zonën e tyre natyrore të interesit dhe i mohuan Evropës çdo të drejtë ndërhyrjeje.
Në të njëjtën kohë, SHBA-të premtuan neutralitet ndaj konflikteve evropiane. Kjo krijoi një pabarazi pushteti, veçanërisht ndaj vendeve të Amerikës Latine, dhe shënoi hyrjen e SHBA-së në garën për ndikim global.
Zhvillimi dhe pasojat e Doktrinës Monroe
Me kalimin e kohës, doktrina ushqeu ndjenjën se amerikanët ishin pjesë e një “populli të zgjedhur”, me vlera superiore ndaj të tjerëve. Ky mendim ndikoi thellë në politikën e jashtme amerikane dhe justifikoi ndërhyrje të shumta në dy shekujt pasues.
Doktrina u përdor për të frenuar zgjerimin rus në Alaskë, për të kundërshtuar përpjekjet evropiane në Amerikën Qendrore dhe Jugore, si dhe për të justifikuar ndërhyrjen amerikane në Meksikë, Venezuelë dhe vende të tjera.
Nga shekulli XIX te Lufta e Ftohtë
Në fund të shekullit XIX dhe gjatë shekullit XX, Doktrina Monroe u rikthye herë pas here në diskursin politik amerikan. Ajo u përmend në konferencat panamerikane, gjatë Luftës së Dytë Botërore, si dhe në periudhën e Luftës së Ftohtë, veçanërisht gjatë krizës së Kubës dhe ndërhyrjeve në Amerikën Qendrore.
Presidentë si John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson dhe Ronald Reagan e përdorën doktrinën si bazë ideologjike për veprimet e tyre kundër ndikimit sovjetik dhe lëvizjeve revolucionare.
Trashëgimia e Doktrinës Monroe sot
Edhe pse dokumenti origjinal i vitit 1823 nuk zbatohet më në formën e tij fillestare, fryma e Doktrinës Monroe mbetet e gjallë. Ajo vazhdon të shërbejë si argument për ndërhyrje politike dhe ushtarake, sa herë që SHBA-të e konsiderojnë të rrezikuar sigurinë e tyre kombëtare.
Për shumë amerikanë, Doktrina Monroe ka ende status pothuajse të shenjtë, ndërsa për shumë vende të tjera, veçanërisht në Amerikën Latine, ajo mbetet simbol i dominimit dhe ndërhyrjes amerikane.
xh.selmani
Comments