Një yll u shndërrua drejtpërdrejt në vrimë të zezë – pa shpërthim supernove
Astronomët kanë vëzhguar për herë të parë në mënyrë të qartë një fenomen të rrallë kozmik: një yll masiv që u shndërrua drejtpërdrejt në vrimë të zezë pa kaluar nëpër shpërthimin spektakolar të një supernove.
Ylli, i njohur si M31-2014-DS1, ndodhej në Galaktika e Andromedës dhe ishte një nga yjet më të ndritshëm të saj. Ai ishte zgjeruar në një gjigant të kuq, por në vend që të shpërthente siç pritej nga teoria klasike, ylli thjesht u zbeh dhe më pas “u zhduk”. Rezultatet janë publikuar në revistën shkencore Science.
Çfarë është një supernovë e dështuar?
Sipas modeleve tradicionale, yjet shumë masivë përfundojnë jetën e tyre me një shpërthim supernove: bërthama kolapson, krijohet një valë goditëse dhe shtresat e jashtme hidhen në hapësirë. Por teoria parashikon edhe një skenar tjetër – supernovën e dështuar.
Në këtë rast, vala goditëse nuk është mjaftueshëm e fortë për të shkaktuar shpërthimin. Si pasojë, ylli shembet mbi vetveten dhe formon drejtpërdrejt një vrimë të zezë, pa ndriçuar qiellin me një supernovë. “Një yll i tillë thjesht zhduket”, shpjegon astronomi Kishalay De nga Universiteti Columbia.
Si u zbulua ky fenomen?
Për të gjetur këto raste jashtëzakonisht të vështira për t’u vëzhguar, studiuesit analizuan të dhëna nga teleskopi hapësinor WISE, të mbledhura mes viteve 2009 dhe 2022. Ata kërkuan yje shumë të ndritshëm që papritur zhdukeshin, duke lënë pas vetëm një shkëlqim të dobët infra të kuq – shenjë e pluhurit dhe gazit të mbetur.
Kështu u identifikua M31-2014-DS1. Fillimisht, ylli u bë pak më i ndritshëm në infra të kuqe, por më pas u zbeh me shpejtësi, si në dritën e dukshme ashtu edhe në valë të tjera.
Pamjet nga Teleskopi Hapësinor Hubble janë veçanërisht mbresëlënëse: në vitin 2012 ylli shkëlqente fort, ndërsa në vitin 2022 ndriçimi i tij ishte vetëm një e dhjetëmijtë e asaj vlere. “Është sikur ylli Betelgeuse të zhdukej papritur nga qielli”, thotë De.
Prova e parë direkte për kolaps pa shpërthim
Sipas studiuesve, shpjegimi më i besueshëm është se ylli u shndërrua drejtpërdrejt në vrimë të zezë. Para kolapsit, ai kishte rreth 13 masa diellore, por kishte humbur një pjesë të madhe të shtresave të jashtme, duke mbetur me rreth pesë masa diellore. Pjesa më e madhe e kësaj mase u shemb nga brenda, duke kaluar kufirin maksimal për formimin e një ylli neutronik dhe duke krijuar një vrimë të zezë.
Ky zbulim përbën provën e parë të qartë se yjet mund të përfundojnë jetën e tyre pa një supernovë. Ai gjithashtu forcon interpretimin e një rasti të ngjashëm të vëzhguar në vitin 2010 (NGC 6946-BH1), edhe pse ai ishte shumë më larg dhe më pak i qartë.
Jo vetëm masa, por fizika e brendshme
Interesant është fakti se masa e yllit nuk duket të jetë arsyeja e dështimit të supernovës. Yje me këtë masë zakonisht shpërthejnë. Kjo sugjeron se faktorë të tjerë – si ndërveprimi mes gravitetit, presionit të gazit dhe valëve goditëse në brendësi të yllit – luajnë një rol vendimtar.
Astronomët shpresojnë që vëzhgime të reja në të ardhmen do të ndihmojnë për të kuptuar më mirë këto procese ekstreme dhe mënyrat e ndryshme se si yjet përfundojnë jetën e tyre.
Ylli, i njohur si M31-2014-DS1, ndodhej në Galaktika e Andromedës dhe ishte një nga yjet më të ndritshëm të saj. Ai ishte zgjeruar në një gjigant të kuq, por në vend që të shpërthente siç pritej nga teoria klasike, ylli thjesht u zbeh dhe më pas “u zhduk”. Rezultatet janë publikuar në revistën shkencore Science.
Çfarë është një supernovë e dështuar?
Sipas modeleve tradicionale, yjet shumë masivë përfundojnë jetën e tyre me një shpërthim supernove: bërthama kolapson, krijohet një valë goditëse dhe shtresat e jashtme hidhen në hapësirë. Por teoria parashikon edhe një skenar tjetër – supernovën e dështuar.
Në këtë rast, vala goditëse nuk është mjaftueshëm e fortë për të shkaktuar shpërthimin. Si pasojë, ylli shembet mbi vetveten dhe formon drejtpërdrejt një vrimë të zezë, pa ndriçuar qiellin me një supernovë. “Një yll i tillë thjesht zhduket”, shpjegon astronomi Kishalay De nga Universiteti Columbia.
Si u zbulua ky fenomen?
Për të gjetur këto raste jashtëzakonisht të vështira për t’u vëzhguar, studiuesit analizuan të dhëna nga teleskopi hapësinor WISE, të mbledhura mes viteve 2009 dhe 2022. Ata kërkuan yje shumë të ndritshëm që papritur zhdukeshin, duke lënë pas vetëm një shkëlqim të dobët infra të kuq – shenjë e pluhurit dhe gazit të mbetur.
Kështu u identifikua M31-2014-DS1. Fillimisht, ylli u bë pak më i ndritshëm në infra të kuqe, por më pas u zbeh me shpejtësi, si në dritën e dukshme ashtu edhe në valë të tjera.
Pamjet nga Teleskopi Hapësinor Hubble janë veçanërisht mbresëlënëse: në vitin 2012 ylli shkëlqente fort, ndërsa në vitin 2022 ndriçimi i tij ishte vetëm një e dhjetëmijtë e asaj vlere. “Është sikur ylli Betelgeuse të zhdukej papritur nga qielli”, thotë De.
Prova e parë direkte për kolaps pa shpërthim
Sipas studiuesve, shpjegimi më i besueshëm është se ylli u shndërrua drejtpërdrejt në vrimë të zezë. Para kolapsit, ai kishte rreth 13 masa diellore, por kishte humbur një pjesë të madhe të shtresave të jashtme, duke mbetur me rreth pesë masa diellore. Pjesa më e madhe e kësaj mase u shemb nga brenda, duke kaluar kufirin maksimal për formimin e një ylli neutronik dhe duke krijuar një vrimë të zezë.
Ky zbulim përbën provën e parë të qartë se yjet mund të përfundojnë jetën e tyre pa një supernovë. Ai gjithashtu forcon interpretimin e një rasti të ngjashëm të vëzhguar në vitin 2010 (NGC 6946-BH1), edhe pse ai ishte shumë më larg dhe më pak i qartë.
Jo vetëm masa, por fizika e brendshme
Interesant është fakti se masa e yllit nuk duket të jetë arsyeja e dështimit të supernovës. Yje me këtë masë zakonisht shpërthejnë. Kjo sugjeron se faktorë të tjerë – si ndërveprimi mes gravitetit, presionit të gazit dhe valëve goditëse në brendësi të yllit – luajnë një rol vendimtar.
Astronomët shpresojnë që vëzhgime të reja në të ardhmen do të ndihmojnë për të kuptuar më mirë këto procese ekstreme dhe mënyrat e ndryshme se si yjet përfundojnë jetën e tyre.
Comments