Që Toka është e rrumbullakët dhe se kontinentet lëvizin mbi sipërfaqen e saj, sot na duket diçka krejt normale. Por studiuesit dhe mendimtarët e kohëve të lashta kishin ide shumë të ndryshme për planetin tonë. Ja disa nga teoritë më të çuditshme që janë besuar ndër shekuj:
Toka është e sheshtë.
Kush e tha?
Rreth 2500 vjet më parë kjo ide ishte e përhapur. Në Greqinë e lashtë, për shembull, gjeografi Hekataios i Miletit besonte se Toka ishte e sheshtë.
A vazhdoi kjo ide?
Jo për shumë gjatë. Në shekullin IV p.e.s., Aristoteli dha argumente bindëse se Toka është e rrumbullakët, si p.sh. hija e saj rrethore gjatë eklipseve të Hënës. Rreth 100 vjet më vonë, Eratosteni madje llogariti edhe perimetrin e saj. Megjithatë, edhe sot ekzistojnë disa mbështetës të teorisë së Tokës së sheshtë.
Toka është vetëm 6000 vjeçare
Kush e tha?
Në vitin 1650, peshkopi James Ussher llogariti datat biblike dhe arriti në përfundimin se Toka u krijua më 22 tetor 4004 p.e.s.
A vazhdon kjo ide?
Pjesërisht. Shkencëtarët e shekullit XVIII e vunë në dyshim këtë teori, duke studiuar fosilet dhe shkëmbinjtë. Sot dihet se Toka është rreth 4.5 miliardë vjeç, e përcaktuar përmes metodës së datimit uranium-plumb. Megjithatë, disa besimtarë ende i qëndrojnë llogaritjes së Ussher-it.
Ekzistojnë vetëm katër elemente
Kush e tha?
Filozofi grek Empedokli në shekullin V p.e.s. mendonte se gjithçka përbëhej nga katër elemente: uji, toka, ajri dhe zjarri.
A vazhdoi kjo ide?
Po, për një kohë të gjatë. Edhe alkimistët në Mesjetë e përdornin këtë ndarje. Vetëm në shekullin XVII, Robert Boyle hodhi themelet e kimisë moderne. Sot njihen 118 elemente kimike.
Kontinenti i jugut
Kush e tha?
Hartografët evropianë. Rreth vitit 1600, ata vizatonin në hartat botërore një kontinent gjigant në jug.
A vazhdoi kjo ide?
Jo. Me eksplorimin e deteve jugore në shekullin XVII, ky “kontinent” u zvogëlua gradualisht. Në fund mbeti vetëm Antarktida, e cila u rrethua për herë të parë nga James Cook në vitin 1772.
Toka është e zbrazët
Kush e tha?
Astronomi Edmond Halley në vitin 1692, për të shpjeguar densitetin e ulët të Tokës sipas llogaritjeve të kohës.
A vazhdoi kjo ide?
Për një kohë po. Vetëm në vitin 1798, Henry Cavendish tregoi se Toka është më e rëndë sesa mendohej. Struktura e saj e brendshme u kuptua plotësisht vetëm në shekullin XX.
...dhe ne jetojmë brenda saj!
Kush e tha?
Mjeku amerikan Cyrus Reed Teed në vitin 1869. Ai pretendonte se jetojmë brenda një sfere të zbrazët.
A vazhdon kjo ide?
Edhe sot ka disa mbështetës, por shkenca e konsideron plotësisht të pabazë.
Kontinentet u fundosën
Kush e tha?
Shkencëtarët e shekujve XIX dhe XX, duke vënë re ngjashmëri mes florës dhe faunës në kontinente të largëta.
A vazhdoi kjo ide?
Jo. Rreth vitit 1960 u pranua teoria e Alfred Wegener-it për zhvendosjen e kontinenteve.
Toka po tkurret
Kush e tha?
Gjeologu francez Léonce Élie de Beaumont në vitin 1829. Ai mendonte se malet formoheshin nga tkurrja e Tokës gjatë ftohjes.
A vazhdoi kjo ide?
Po, deri në shekullin XX. Më pas u pranua teoria e tektonikës së pllakave, sipas së cilës malet formohen nga përplasja e pllakave të Tokës.
Përfundim
Historia e shkencës tregon se idetë ndryshojnë me kalimin e kohës. Ajo që dikur dukej e sigurt, sot mund të jetë një keqkuptim. Dhe pikërisht kjo e bën shkencën kaq interesante: ajo evoluon vazhdimisht.
Comments