Pse dashurohemi? Çfarë ndodh në trurin tonë kur biem në dashuri? Dhe pse ndjenja e fuqishme e fillimit të një lidhjeje ndryshon me kalimin e kohës?
Në vitet e fundit, shkenca ka filluar të zbulojë gjithnjë e më shumë për proceset që ndodhin në trurin e një personi të dashuruar. Veçanërisht antropologia amerikane Helen Fisher (1945–2024) ka dhënë një kontribut të rëndësishëm në studimin shkencor të dashurisë, tërheqjes dhe lidhjeve romantike. Në ditët e sotme, këtë fushë e studiojnë edhe shumë neuroshkencëtarë dhe studiues të tjerë, të cilët përpiqen të kuptojnë bazat biologjike dhe neurologjike të sjelljes njerëzore në dashuri.
Çfarë ndodh në tru kur jemi të dashuruar?
Në pamje të parë, të qenit i dashuruar mund të ngjajë në disa aspekte me një lloj varësie.
Kur jemi të lumtur në dashuri dhe marrim vëmendjen, afërsinë dhe praninë e personit që dëshirojmë, në trurin tonë çlirohet dopaminë. Ky neurotransmetues lidhet ngushtë me sistemin e shpërblimit të trurit dhe me ndjenjën e kënaqësisë dhe motivimit.
Me fjalë të tjera, prania e personit që duam mund të na japë një ndjenjë të fortë kënaqësie dhe shpërblimi.
Por çfarë ndodh kur personi që duam largohet, nuk na kushton vëmendje ose sillet në mënyrë të ftohtë?
Në një situatë të tillë mund të përjetojmë diçka që ngjan me simptomat e një mungese: mendimet për atë person shtohen, dëshira për ta parë bëhet më e fortë dhe mungesa e tij ose e saj mund të shkaktojë ankth, trishtim ose shqetësim.
Pikërisht për këtë arsye, studiuesit kanë vënë re disa ngjashmëri interesante mes të qenit i dashuruar dhe sjelljeve të varësisë. Megjithatë, ekziston një ndryshim i rëndësishëm: ndjenja e dashurisë romantike, sidomos ajo e fazës së parë, zakonisht nuk vazhdon pafundësisht në të njëjtën formë.
Ajo, në shumicën e rasteve, ndryshon.
Mund të shuhet, mund të përfundojë ose mund të shndërrohet gradualisht në një formë tjetër lidhjeje – në dashuri më të qëndrueshme.
Të qenit i dashuruar dhe të duash dikë nuk janë e njëjta gjë
Një nga përfundimet interesante të kërkimeve të Helen Fisher është se të qenit i dashuruar dhe dashuria afatgjatë nuk janë domosdoshmërisht të njëjtat procese neurologjike.
Faza e parë e dashurisë romantike lidhet më shumë me struktura më të vjetra dhe më primitive të trurit, të cilat kanë rol të rëndësishëm në motivim, shpërblim dhe dëshirë.
Dashuria e qëndrueshme, nga ana tjetër, përfshin më shumë procese që lidhen me korteksin cerebral, pra me pjesë të trurit që kanë rol në funksione më komplekse, përfshirë kujtesën, përpunimin e përvojave dhe aspektet më të vetëdijshme të marrëdhënieve njerëzore.
Kjo mund të ndihmojë për të kuptuar edhe një përvojë që shumë njerëz e njohin nga jeta e përditshme.
Në fillim të një lidhjeje, ne shpesh jemi të pushtuar nga personi. Me kalimin e kohës, fillojmë ta njohim atë.
Në fillim shohim më shumë atë që na tërheq. Më vonë shohim edhe dobësitë, zakonet, karakterin, mënyrën e të menduarit dhe të gjitha ato veçori që e bëjnë një person të veçantë.
Dhe pikërisht këtu fillon të bëhet dallimi mes të dashuruarit, pra gjendjes së të qenit i dashuruar, dhe dashurisë së qëndrueshme.
Dopamina në fillim, oksitocina në lidhjen afatgjatë
Një tjetër ndryshim i rëndësishëm lidhet me substancat që luajnë rol në këto procese.
Në fazën e tërheqjes së fortë dhe të dashurisë romantike, dopamina ka një rol të rëndësishëm. Ajo lidhet me sistemin e shpërblimit të trurit dhe me ndjenjën se personi tjetër është jashtëzakonisht i rëndësishëm dhe tërheqës.
Në një marrëdhënie më të qëndrueshme, ndërkaq, marrin rëndësi edhe mekanizma të lidhur me hormonet e lidhjes, ndër të cilat përmendet shpesh oksitocina.
Oksitocina lidhet me afërsinë, lidhjen emocionale dhe ndjenjën e sigurisë në marrëdhënie.
Në një farë mënyre, kjo përputhet edhe me atë që përjetojmë në jetën e përditshme.
Të qenit i dashuruar është shpesh intensiv, i paparashikueshëm dhe emocionues. Dashuria e qëndrueshme është më e qetë, më e thellë dhe më e lidhur me njohjen e personit tjetër.
Dashuria lind nga njohja dhe afërsia
Në mënyrë të thjeshtuar, mund të themi se dashuria e qëndrueshme mbështetet shumë te njohja dhe familjariteti.
Është ndjenja e një lidhjeje të fortë me dikë që e njohim – me cilësitë e tij, por edhe me të metat, zakonet dhe veçoritë e tij.
Kur duam dikë në mënyrë të qëndrueshme, nuk duam vetëm imazhin ideal që kemi krijuar për të. Fillojmë ta njohim personin real.
Njohim mënyrën se si reagon kur është i lodhur, mënyrën se si sillet kur ka probleme, mënyrën se si komunikon, cilat janë frikërat e tij, cilat janë ëndrrat dhe dobësitë e tij.
Dhe, pavarësisht kësaj njohjeje, lidhja mund të vazhdojë.
Kjo është një nga ndryshimet më të rëndësishme mes dashurisë së fillimit dhe dashurisë së pjekur.
Të qenit i dashuruar shpesh lidhet me dëshirën për t'iu afruar dikujt. Dashuria e pjekur lidhet me faktin se tashmë e njohim atë person dhe kemi krijuar një ndjenjë të fortë përkatësie dhe lidhjeje me të.
Megjithatë, ky është vetëm një shpjegim i përgjithshëm. Në realitet, dashuria dhe të qenit i dashuruar janë koncepte shumë komplekse dhe mund të përjetohen në mënyra të ndryshme nga njerëz të ndryshëm.
Nuk ekziston një përkufizim i vetëm i dashurisë që vlen për të gjithë.
Pse biem në dashuri me një person të caktuar?
Për të kuptuar pse njerëzit bien në dashuri, duhet të shikojmë edhe një nivel tjetër të çështjes: evolucionin njerëzor.
Njeriu është një qenie sociale. Ne jetojmë në komunitete dhe gjatë gjithë historisë sonë kemi pasur nevojë të bashkëpunojmë me njerëz të tjerë. Por kjo nuk do të thotë se i lejojmë të gjithë njerëzit të afrohen njësoj pranë nesh.
Përkundrazi.
Në mënyrë intuitive, ne mbajmë një distancë të caktuar nga shumica e njerëzve. Kjo është pjesërisht një mekanizëm mbrojtës. Nuk mund t'u besojmë të gjithëve në të njëjtën masë dhe nuk mund të krijojmë marrëdhënie intime me çdo person që takojmë.
Por për të krijuar një marrëdhënie romantike dhe për të ndërtuar një familje, duhet të ndodhë diçka tjetër.
Duhet të kapërcejmë distancën që zakonisht mbajmë me të tjerët.
Dhe pikërisht këtu mund të ketë një rol të rëndësishëm të qenit i dashuruar.
Të qenit i dashuruar na shtyn të kapërcejmë barrierat
Faza e dashurisë romantike krijon një dëshirë shumë të fortë për t'iu afruar një personi të caktuar.
Papritur, dikush që deri dje ishte thjesht një i huaj mund të bëhet personi që duam ta shohim më shpesh, me të cilin duam të flasim, të ndajmë mendimet dhe emocionet tona dhe të kalojmë sa më shumë kohë.
Ne fillojmë t'i tregojmë gjëra që nuk ua tregojmë të gjithëve.
Fillojmë t'i besojmë.
Fillojmë të krijojmë intimitet emocional.
Në këtë kuptim, të qenit i dashuruar mund të ketë një funksion të rëndësishëm: na shtyn të thyejmë barrierat normale sociale dhe t'i afrohemi një personi të caktuar në një mënyrë që nuk do ta bënim me shumicën e njerëzve.
Nga kjo afërsi mund të lindë më pas një lidhje më e thellë, e cila gradualisht shndërrohet në dashuri.
Pra, mund ta shohim procesin në këtë mënyrë:
tërheqja na afron, të qenit i dashuruar na shtyn drejt intimitetit, ndërsa njohja dhe përvoja e përbashkët mund të krijojnë dashurinë e qëndrueshme.
Nëse gjithçka do të kishte të bënte vetëm me seksin, pse do të dashuroheshim?
Këtu lind një pyetje tjetër interesante.
Nëse qëllimi biologjik do të ishte vetëm riprodhimi, atëherë pse do të ishte i nevojshëm një proces kaq kompleks emocional?
Në teori, për riprodhim nuk do të duhej domosdoshmërisht të ekzistonte dashuria romantike.
Shumë kafshë riprodhohen pa përjetuar atë që njerëzit e përshkruajnë si dashuri romantike.
Prandaj, te njeriu duhet të ketë edhe faktorë të tjerë.
Dhe një prej tyre lidhet me faktin se fëmijët njerëzorë lindin në një fazë shumë të hershme të zhvillimit.
Një foshnjë njerëzore është jashtëzakonisht e varur nga të rriturit. Ajo nuk mund të kujdeset vetë për veten dhe ka nevojë për mbrojtje, ushqim, ngrohtësi dhe kujdes për një periudhë shumë të gjatë.
Kjo e ka bërë kujdesin prindëror veçanërisht të rëndësishëm gjatë evolucionit njerëzor.
Foshnja njerëzore ka nevojë për kujdes të gjatë
Një fëmijë nuk është në gjendje të mbijetojë i pavarur menjëherë pas lindjes. Për një kohë të gjatë ai ka nevojë për prindërit ose kujdestarët e tij.
Nga pikëpamja evolucionare, kjo krijon një nevojë të veçantë për bashkëpunim dhe lidhje afatgjatë.
Në këtë kontekst, mund të jetë një avantazh që nëna, e cila lind fëmijën, të ketë pranë vetes një partner që ndihet i lidhur emocionalisht me të dhe me fëmijën dhe që është i gatshëm të investojë kohë dhe energji në kujdesin ndaj tij.
Këtu hyn në lojë dashuria.
Dashuria mund të funksionojë si një lloj lidhjeje që i mban dy njerëz së bashku edhe pasi entuziazmi i fazës së parë të lidhjes është zbehur.
Në fillim mund të jetë tërheqja.
Më pas vjen dëshira për afërsi.
Pastaj krijohet njohja.
Dhe me kalimin e kohës mund të ndërtohet një lidhje e thellë emocionale.
Të qenit i dashuruar si “ura” drejt dashurisë
Nëse do ta përmbledhim këtë ide në mënyrë figurative, mund të themi se të qenit i dashuruar është ura që na çon drejt një personi, ndërsa dashuria është lidhja që mund të ndërtohet pasi kemi kaluar urën.
Të qenit i dashuruar është shpesh i fuqishëm dhe intensiv. Na bën të mendojmë vazhdimisht për një person, të kërkojmë praninë e tij dhe të dëshirojmë të jemi pranë tij.
Dashuria, ndërkaq, mund të jetë më pak dramatike, por shumë më e qëndrueshme.
Ajo ndërtohet mbi njohjen.
Mbi besimin.
Mbi përvojat e përbashkëta.
Mbi kujtimet.
Mbi pranimin e tjetrit ashtu siç është.
Dhe pikërisht për këtë arsye, një lidhje e gjatë mund të mos ketë gjithmonë të njëjtin intensitet emocional si ditët e para të dashurisë, por kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se ndjenja është dobësuar.
Përkundrazi, ajo mund të ketë ndryshuar formë.
Nga emocionet e forta te ndjenja e përkatësisë
Në fillim të një lidhjeje, mund të na duket sikur gjithçka është e re. Çdo mesazh na gëzon, çdo takim na emocionon dhe çdo detaj i personit tjetër duket interesant.
Me kalimin e kohës, risia zvogëlohet.
Por në vend të saj mund të krijohet diçka tjetër: siguria emocionale.
Personi tjetër nuk është më një mister. Është dikush që e njohim. Dikush me të cilin kemi kaluar momente të mira dhe të këqija. Dikush me të cilin kemi krijuar kujtime dhe një histori të përbashkët.
Kjo mund të shpjegojë pse dashuria e qëndrueshme shpesh ndihet ndryshe nga dashuria e fillimit.
Nuk është më vetëm pyetja:
“A më tërheq ky person?”
Por gjithnjë e më shumë:
“A dua ta kem këtë njeri pjesë të jetës sime?”
Dhe kjo është një pyetje shumë më e thellë.
Dashuria nuk është vetëm një proces biologjik
Megjithatë, edhe pse neuroshkenca mund të na tregojë se çfarë ndodh në tru, ajo nuk mund ta përkufizojë plotësisht dashurinë.
Dashuria nuk është vetëm dopaminë, oksitocinë apo aktivitet i zonave të caktuara të trurit.
Ajo është gjithashtu përvojë personale, kujtim, kulturë, histori, karakter, zgjedhje dhe marrëdhënie.
Dy njerëz mund të përjetojnë të njëjtin proces biologjik në mënyra krejtësisht të ndryshme.
Prandaj, kur flasim për “dashurinë” ose “të qenit i dashuruar”, duhet të kemi parasysh se këto janë edhe konstrukte njerëzore dhe kulturore, të cilave secili prej nesh u jep kuptimin e vet.
Ka dashuri të qetë dhe dashuri pasionante.
Ka dashuri që lind shpejt dhe dashuri që ndërtohet ngadalë.
Ka dashuri që zgjat gjithë jetën dhe dashuri që përfundon.
Ka dashuri romantike, dashuri familjare, dashuri miqësore dhe shumë forma të tjera të lidhjes njerëzore.
Atëherë, pse dashurohemi?
Ndoshta nuk ekziston një përgjigje e vetme.
Nga këndvështrimi biologjik, dashuria lidhet me mekanizma të trurit dhe hormone që ndikojnë në tërheqjen, shpërblimin dhe lidhjen.
Nga këndvështrimi evolucionar, ajo mund të ketë ndihmuar njerëzit të krijojnë lidhje më të qëndrueshme dhe të bashkëpunojnë në rritjen e fëmijëve, të cilët kanë nevojë për kujdes për një periudhë të gjatë.
Nga këndvështrimi psikologjik, dashuria krijon afërsi, siguri dhe ndjenjën e përkatësisë.
Ndërsa nga këndvështrimi njerëzor, ndoshta dashuria është një nga mënyrat më të fuqishme përmes të cilave ne e kapërcejmë vetminë dhe krijojmë një lidhje të thellë me një person tjetër.
Të qenit i dashuruar mund të na bëjë të kërkojmë dikë. Dashuria na bën të qëndrojmë pranë tij.
Në fillim mund të jetë dëshira për t'iu afruar një të huaji.
Më pas vjen njohja.
Pastaj besimi.
Dhe, nëse gjithçka funksionon, krijohet ajo që ndoshta është një nga lidhjet më të fuqishme njerëzore: ndjenja se një person tjetër është bërë pjesë e jetës sonë.
Në fund të fundit, ndoshta pikërisht këtu qëndron dallimi më i madh mes të qenit i dashuruar dhe dashurisë.
Të qenit i dashuruar na bën të dëshirojmë të jemi pranë dikujt. Dashuria na bën të ndihemi se i përkasim njëri-tjetrit.
Comments